Każdy z nauczycieli rozpoczynających prace, ale też już z pewnym stażem zadaje sobie pytania:

• Czy nie jestem zbyt „miękki” w kontaktach z uczniami?
• Czy nie przesadzam z wymaganiami i dyscypliną?

Pamiętam pierwsze lata mojej pracy w szkole, też zadawałam sobie te pytania, przyglądałam się innym nauczycielom, szczególnie tym mającym sukcesy w pracy – jak oni prowadzą lekcje i jakie mają relacje z uczniami. Przede wszystkim, w sposób naturalny, wyciągamy wnioski z naszych szkolnych doświadczeń, naśladujemy naszych nauczycieli lub staramy się nie powtarzać ich błędów. Na studiach nie uczą nas, jaki poziom dyscypliny jest konieczny, a jaki jest za duży, co zrobić, aby mieć dobre relacje z uczniami i jednocześnie ich efektywnie uczyć, czy dyscyplina jest konieczna, czy zbytnie wyjście do uczniów nie powoduje lekceważenia z ich strony?  Mnóstwo pytań w nauczycielskiej głowie i sercu.

Życzliwe i jednocześnie wymagające podejście do edukacji wydaje się złotym środkiem. To co charakteryzuje ten złoty środek to: konsekwencja, współczucie i  wysokie oczekiwania wobec każdego ucznia. Dzięki temu uczniowie traktują nauczyciela i siebie nawzajem z szacunkiem oraz wypełniają zadania sprzyjające ich rozwojowi.

Termin „życzliwy i wymagający” opisuje typ nauczyciela, który skutecznie uczy i jednocześnie emanuje osobistym ciepłem. Stawanie się życzliwym i wymagającym nauczycielem trzeba zacząć od nawiązania troskliwej relacji, która przekona uczniów, że nauczyciel wierzy w ich możliwości. Te relacje pomagają uczniom zaakceptować wysokie wymagania.

Trzeba jednak rozróżnić pobłażliwość i uległość od życzliwości i troski.

Paradoksalnie, to właśnie troskliwość otwiera drzwi do większej dyscypliny.

Siedem wskazówek dla życzliwego i wymagającego nauczyciela

1. Wymagania i oczekiwania

Życzliwy i wymagający nauczyciel oczekuje wiele  od swoich uczniów, przekonuje ich o ich możliwościach i pomaga im zrealizować oczekiwania, poprzez jasną strukturę lekcji i udzielanie pomocy w razie potrzeby..

Kluczem jest postrzeganie uczniów jako osoby z pragnieniami, sprawczością i zdolnościami do krytycznego myślenia oraz z przekonaniem, że każdy uczeń może stać się najlepszą wersją siebie samego.
Stawianie wyzwań i naleganie na osiąganie wysokich standardów jest przejawem szacunku dla ucznia.

Życzliwy i wymagający nauczyciel wierzy w możliwości każdego swojego ucznia. Jest przekonany, że każdy może się rozwijać. Nauczyciel może odczuwać frustrację z powodu zachowania uczniów, ale akceptuje problemy jako coś normalnego i wierzy w zdolność uczniów do samodoskonalenia.

2. Konsekwencja

Konsekwencja jest kluczowym elementem skuteczności. Może być ona trudna do spełnienia, gdyż sytuacje mogą wymykać się spod kontroli i zasad. Mimo to, ustalanie i konsekwentne egzekwowanie zasad obowiązujących w klasie jest podstawowym elementem skuteczności życzliwego i wymagającego nauczyciela.

Najlepiej, gdy zasady zostaną określone wraz z uczniami, wtedy ich przestrzeganie jest łatwiejsze dla uczniów. Zasady to nie są tylko obowiązki ucznia, one obowiązują zarówno uczniów jak i nauczycieli. Jeśli zasady są tylko obowiązkami ze strony ucznia, to nie ma partnerstwa, uczniowie musza widzieć, że nauczyciel również się do czegoś zobowiązuje.

Do zasad powinny być określone konsekwencje, na które uczniowie się zgodzą. Można ustalić tryb ostrzeżenia, ale jeśli mimo niego zasada jest złamana należy wyciągnąć konsekwencje. Zdaniem uczniów jedna z najbardziej pożądanych cech nauczyciela to sprawiedliwość, a ona jest ściśle związana z zasadami i ich przestrzeganiem.

To samo dotyczy nie tylko zachowań, ale też oczekiwań. Jasno sformułowane oczekiwania w stosunku do uczniów, takie które oni zaakceptują, powinny być określane i przekazywane wcześniej, a potem konsekwentnie sprawdzane. Odpowiedzialność za spełnienie oczekiwań powinna leżeć po stronie ucznia. Uczniowie powinni być świadomi, że to oni się uczą, a nauczyciel tylko służy im pomocą.

3. Popełnianie błędów

W tradycyjnym podejściu do nauczania nie ma miejsca na błędy. Celem nauczania jest ich wyeliminowanie i sprawdzenie, że nie występują.

Jednak życzliwy i wymagający nauczyciel wie, że błąd towarzyszy procesowi uczenia się i może być wykorzystywany w prawidłowym jego przebiegu. U takiego nauczyciela błąd jest mile widziany, zarówno popełniany przez uczniów, jak i nauczyciela.

4. Poznanie uczniów

Życzliwy i wymagający nauczyciel zna swoich uczniów, wkłada wysiłek, aby dowiedzieć się czym się interesują i jak żyją. Uważnie obserwuje uczniów, aby dowiedzieć się więcej o ich zainteresowaniach, doświadczeniach i talentach.

Pyta również uczniów o ich sposoby uczenia się i o opnie o własnym – nauczyciela nauczaniu. Bierze tę opinię pod uwagę planując następne lekcje.

Może zadać uczniom dwa pytania:

• Co z tego, co robię, pomaga Wam się uczyć?
• Co mógłbym robić inaczej?

Nauczyciel nie musi zastosować się do wszystkich uczniowskich wskazówek, ale warto, aby je omówił i wziął pod uwagę.

5. Empatia

Konsekwencja omówiona w punkcie 2. powinna dopuszczać pewne wyjątki. Na przykład, jeśli uczeń spóźnia się na lekcje z winy rodziców, to rozmowa o łamaniu zasad powinna odbyć się przede wszystkim z rodzicami. Najpierw trzeba się dowiedzieć, co spowodowało złamanie zasad, a dopiero potem wyciągać konsekwencje.

Jednak powód braku wyciagnięcia konsekwencji powinien być dla wszystkich uczniów jasny, w przeciwnym wypadku mogą takie postępowanie uznać za niesprawiedliwe.

Życzliwi i i wymagający nauczyciele nie wyciągają pochopnych wniosków, gdy uczniowie źle się zachowują lub nie spełniają oczekiwań, ale zamiast tego badają przyczyny.

Empatia polega na umiejętności spojrzenia oczami drugiej osoby, w tym przypadku ucznia. Podstawą jest rozmowa z uczniem i próba jego zrozumienia.
6. Wsparcie

Uczeń życzliwego i wymagającego nauczyciela wie, że może na swego nauczyciela liczyć. Oznacza to możliwość otrzymania wsparcia i pomocy, ale również zrozumienia i gotowości do rozmowy. Nauczyciel zachęca uczniów do zadawania pytań. Taki nauczyciel nie „pędzi” z programem, dostosowuje nauczanie do miejsca, gdzie są jego uczniowie i do ich potrzeb. Nauczyciel pozyskuje na bieżąco informację – gdzie są jego uczniowie w procesie uczenia się i uwzględnia to w procesie nauczania, informuje uczniów dlaczego w dany sposób planuje nauczanie.

7. Świętowanie

Może lepszym słowem jest – podziwianie. Tego nigdy nie jest za dużo, podziwianie i docenianie to podstawowy motor zaangażowania i motywacji do nauki. Wbrew pozorom, nie da się kogoś przedocenić, można go przechwalić stosując wiele nie uzasadnionych pochwał, ale docenienie jest „za coś konkretnego”, więc nie może być przesadzone.

Świętować można wszystko, każde osiągnięcie: zakończenie tematu, opanowanie umiejętności tabliczki mnożenia, opanowanie wzorów, punktualność  itp. nikt nie rodzi się z umiejętnościami, wszystko co uczniowie osiągają warte jest doceniania i świętowania.

Inspiracja dwoma artykułami:

Sarah Gonser – https://www.edutopia.org/article/how-to-be-a-warm-demander-teacher

Elizabeth Bondy i Dorene D. Ross  – https://ascd.org/el/articles/the-teacher-as-warm-demander