O najważniejszym aspekcie oceniania kształtującego i o tym, co nauczyciela może zrobić, gdy uczniowie nie nadążają.

W roku 1998 ukazał się przełomowy artykuł Paula Blacka i Dylana Wiliama , w którym autorzy wskazali, że ocenianie kształtujące prowadzi do znacznych korzyści w nauce uczniów i powinno być wprowadzone do praktyki nauczycielskiej. Późniejsze badania potwierdziły, że ocenianie kształtujące wpływa na poprawę osiągnięć uczniów. Centralnym i niezbędnym elementem oceniania kształtującego jest analizowanie przez nauczyciela procesu uczenia się uczniów i dostosowywanie metod nauczania, czyli monitorowanie procesu nauczania. Monitorowanie na bieżąco, a nie tylko podsumowanie na koniec.

W Polsce zajmujemy się ocenianiem kształtującym od początku tego wieku. Coraz więcej budzi ono zainteresowania i coraz więcej nauczycieli podejmuje próby pracowania z nim. W tym roku zostało nawet zapisane jako jeden z priorytetów Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Od czasu pobytu w Polsce Dylana Wiliama kierujemy się pięcioma określonymi przez niego strategiami oceniania kształtującego:

1. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu.
2. Organizowanie w klasie dyskusji, zadawanie pytań i zadań dających informacje, czy i jak uczniowie się uczą.

• Udzielanie uczniom takiej informacji zwrotnej, która przyczyni się do ich widocznych postępów.

1. Umożliwianie uczniom, by korzystali wzajemnie ze swojej wiedzy i umiejętności.
2. Wspomaganie uczniów, by stali się autorami procesu swojego uczenia się.

Szkoły i nauczyciele w różnym stopniu wykorzystują oceniania kształtujące.

Z mojego punktu widzenia, można powiedzieć, że I strategia zagościła w warsztacie nauczycieli, którzy chcą korzystać z oceniania kształtującego. Najważniejsza część oceniania kształtującego, o którym pisałam wcześniej, mieści się jednak w II strategii OK. Nie jest w niej wyraźnie powiedziane, co nauczyciel ma dalej zrobić po pozyskaniu informacji od uczniów – gdzie są w procesie uczenia się, a to jest kluczowe, potrzebne jest dostosowanie nauczania do wynikających z tych informacji wniosków. Wymagana jest nie tylko obserwacja, ale zmiana metod nauczania i dostosowanie ich do potrzeb uczniów.

Bez tego ocenianie kształtujące staje się tylko zbiorem technik nauczania, które nie wpływają znacząco na zmianę. Jak to przełożyć na praktykę nauczycielską. Można powiedzieć, że: Nauczyciel nie idzie dalej, gdy jego uczniowie nie są na to gotowi. Jeśli dowie się, że uczniowie nie opanowali materiału w stopniu jaki zakładał, to powinien wrócić do tematu, wyjaśnić go w inny sposób, aby uczniowie mogli spokojnie zająć się czymś nowym.

Informacja, że uczniowie nie nadążają, jest sygnałem, aby zmienić metody nauczania, dostosować je do uczniów.

Uczniowie są najlepszymi specjalistami od własnej nauki, dlatego trzeba ich pytać, co w ich przypadku działa, a co nie.

Todd  Findley w swoim artykule wspomina o kilku powodach załamania się procesu uczenia się uczniów, są to:

1. uczniowie nie wiedzą, na czym polega sukces, do którego mieli dążyć,
2. materiał został im niewłaściwie przedstawiony,
3. nie rozumieją poleceń,
4. nie potrafią zastosować wiedzy w nowym kontekście.

Nie obejmuje to wszystkich przyczyn, ale warto je przeanalizować.

1. Niejasność co do celu.

Cel nauki lub kryteria sukcesu są dla uczniów niejasne. Czyli zaburzona jest I strategia OK. Nie wystraczające jest poinformowanie uczniów o celach i kryteriach, trzeba zadbać, aby uczniowie je rozumieli i potraktowali jako użyteczne dla siebie wskazówki. Dylan William, który był w Polsce w 2008 roku, wyjaśnił, że praca bez celu, to jak prowadzenie samolotu w nieznanym kierunku, gdy nie wiadomo, gdzie  i po co się leci oraz gdzie się wyląduje.

Pytanie do nauczyciela nie jest więc takie – Czy podałeś cel lekcji?, ale – Czy jesteś przekonany, że Twoi uczniowie znają i rozumieją cel?.

Można poprosić uczniów, aby wypowiedzieli cel i kryteria sukcesu do lekcji własnymi słowami. Można też sprawdzić, czy uczniowie kierują się kryteriami sukcesu przy wykonywaniu zadania, czy potrafią nie tylko powtórzyć procedurę i podać wynik, ale wytłumaczyć swój tok rozumowania.

Jeśli uczniowie nie potrafią powiedzieć, co jest celem, ani po czym poznają, że cel osiągną, to znaczy, że występuje ten właśnie problem.

Co można zrobić?

• Koncentruj się na celu, a nie na temacie.
• Opisz kryteria sukcesu w sposób przystępny dla ucznia.

• Zakreśl w poleceniu tę część, która odnosi się do celu. Co jest najważniejsze w tym zadaniu?.

• Poproś uczniów o wyjaśnienie toku ich rozumowania.
• Omawiaj z uczniami popełnione przez nich błędy i co zrobić, aby ich w przyszłości nie popełniać.
• Pokazuj uczniom dobrze wykonaną pracę i wyjaśniajcie wspolnie, dlaczego jest dobra.
• Dawaj wskazówki, ale nie wyręczaj.

2. Brak spójności procesu

Uczniowie nie mają dostatecznej wiedzy i umiejętności do wykonania zadania. Uczniowie stosują to, co sprawdziło się wcześniej i nie wiedzą, co innego mogliby zastosować.

Brak zrozumienia celów (punkt 1) i brak spójności (punkt 2) często wyglądają podobnie. W obu przypadkach uczniowie nie potrafią wykonać zadania. W przypadku zamieszania z celami, uczniowie dążą do niewłaściwego celu, a w przypadku braku spójności stosują niewłaściwe podejście.

Brak spójności wymaga ponownego nauczania lub dostosowania metod nauczania.

Co można zrobić?

Trzeba przerwać niewłaściwą drogę, którą wybrali uczniowie, zaprezentować nową i poprosić uczniów o ponowną próbę.

• Omów z uczniami wybraną przez nich strategię rozwiązania problemu. Zastanówcie się dlaczego ona nie działa.
• Zamodeluj powoli prawidłowe podejście i zaznacz, co robisz inaczej.
• Podziel zadanie na części i pozwól uczniom wykonać zadanie etapami.

3. Problem z dostępem.

Przekaz, język polecenia mogą być niezrozumiale dla uczniów. To uniemożliwia im rozpoczęcie wykonywania zadania. Mimo, że może wydawać się to rzadko występującym problemem, to jednak jest częsty. Uczniowie mogą nie rozumieć, czego się od nich oczekuje i mogę również nie znać nowego słownictwa użytego w poleceniu.

Co można zrobić?

• Używaj prostego języka i krótkich zdań.
• Podziel polecenie na części i pozwól uczniom rozwiązywać problem etapami.
• Zanotuj polecenie w widocznym miejscu i poleć uczniom zamieszczenie go w zeszytach.
• Sprawdzaj zrozumienie

4. Awaria transferu

Uczniowie nie potrafią jeszcze zastosować zdobytej wiedzy w nowym kontekście.

Potrafią wykorzystać umiejętność, ale nie potrafią zastosować jej w nowej sytuacji.

Powoduje to niemożność doprowadzenia zadania do końca.

Co można zrobić?

• Upewniaj uczniów, że mają już wiedzę i umiejętności do poradzenia sobie z problemem.
• Zachęcaj uczniów do dokończenia zdania: „To problem typu _____, więc muszę _____”.
• Zidentyfikuj moment zatrzymania i daj wskazówkę.
• Wspólnie określajcie, co jest podobne i co jest różne.

Po zidentyfikowaniu danego problemu jaki mają uczniowie, trzeba go rozwiązać i sprawdzić, czy faktycznie problem minął.

Ocenianie kształtującej jest powtarzającym cyklem: zbieranie dowodów i informacji, dostosowywanie nauczania, sprawdzanie ponowne.