Panuje opinia, że szkoła jest dla uczniów średnio uzdolnionych, których jest w klasie większość. Nauczyciele zajmują się też uczniami mającymi trudności, a zdolnych pozostawiają samych sobie, gdyż uważają, że sami się nauczą.

Wyzwaniem jest wspieranie uczniów wybitnie uzdolnionych i uwzględnieniem ich potrzeb.

Niektórzy zalecają tworzenie klas uzdolnionych uczniów i innych klas uczniów z trudnościami. Byłam nieraz ofiara takich rozporządzeń. Nie są to dobre rozwiązania, uczniowie z trudnościami całkowicie tracą wiarę w siebie i przestają się uczyć, a uczniowie tak zwani uzdolnienie osiadają na laurach, bo przecież są zdolni, albo zaczynają ze sobą niezdrowo rywalizować. Meta badania profesora Johna Hattiego również nie zalecają takiego podziału. Jak w takim razie radzić sobie, gdy uczy się zróżnicowaną klasę?

Szukałam artykułów na ten temat, ale rzadko się pojawiają.

Uczeń zdolny nie zawsze osiąga wysokie wyniki i też nie zawsze jest szybki w wykonywaniu zadań. Czasami może nawet sprawiać wrażenie znudzonego, lub będącego myślami poza klasą. Jak w takim razie rozpoznać ucznia uzdolnionego o specjalnych potrzebach edukacyjnych?

Zachowanie uczniów uzdolnionych

Niektóre oznaki uzdolnień łatwo rozpoznać. Tacy uczniowie potrafią znajdywać powiązania pomiędzy zagadnieniami, wykraczają poza przeciętny poziom umiejętności, podchodzą do problemów w kreatywny lub nieoczekiwany sposób. Często uzdolnieni uczniowie zachowują się źle w potocznym sensie. Buntują się przeciwko zasadom, błądzą myślami gdzie indziej, wyrażają swoje krytyczne zdanie na temat proponowanych zadań i lekcji itp. Ich prace są często niechlujne bez należytych wyjaśnień, szczególnie w stosunku do prac, które wydają im się nieistotne. Mają też trudności w pracy w grupie zwłaszcza, gdy ich sposób myślenia wydaje im się rozbieżny z tokiem myślenia rówieśników. Mój wybitnie zdolny uczeń (teraz profesor matematyki) w czasie, gdy był uczniem, nie chciał zapisać swojego rozumowania, zawsze podawał dobry wynik i nie uważał za stosowne się z niego tłumaczyć.

Takie i podobne zachowania uczniów zdolnych mylone są z arogancją, lenistwem i brakiem zaangażowania.

Rozpoznanie uczniów zdolnych

Rozpoznaniu zdolności służy zwracanie uwagi nie na to, co uczeń robi, ale jak myśli. Można to zaobserwować podczas dyskusji w klasie. Można wtedy zauważyć, że uczeń dostrzega nieoczekiwane powiązania, zadaje pytania wykraczające poza zakres zadania lub dostrzega złożoność tam, gdzie inni widzą prostą odpowiedź.

Zdolności można również rozpoznać, gdy zadajemy uczniom zadanie otwarte, gdzie można wykazać się własnym myśleniem, a nie tylko odtwarzaniem schematów.

W takich momentach myślenie uczniów uzdolnionych wykracza poza proste wykonanie zadania, a proces staje się równie ważny, co produkt końcowy. Uzdolnienia widać bardzo dobrze w refleksji uczniowskiej, która jest wyrażeniem indywidulanej opinii ucznia. W Moim zeszycie pomagającym się uczyć refleksja uczniowska ma swoje bardzo ważne miejsce. Nie jest oceniana, ale za to może być doceniana. Często ujawnia ona głębię, kreatywność i ciekawość, które trudno zauważyć w wynikach testów.

Wspieranie uczniów uzdolnionych

Jak wpierać uczniów zdolnych, szczególnie, gdy w klasie jest 25 innych uczniów, z których wielu również potrzebuje wsparcia?

• Poszerzone wyzwanie

Pierwsze co się nasuwa, to pogłębienie treści dla tych właśnie uczniów. Można stosować  bardziej zaawansowane pytania lub polecenia. Można planować trudniejsze zadania dla chętnych.

Na lekcji matematyki można prosić uczniów o podanie różnych rozwiązań zadania, a potem zdecydowanie, która metoda jest najskuteczniejsza i dlaczego.

Takie i podobne drobne zmiany mogą znacznie zwiększyć poziom trudności bez zwiększania obciążenia nauczyciela.

• Poszerzenie zakresu

Elastyczne tempo nauki to kolejne przydatne narzędzie. Zachęcenie uczniów zdolnych do analizowania wzorców, rozważania alternatyw, obrony swoich racji lub analizowania scenariuszy „co by było, gdyby”, które w znaczący sposób wzbogacą proces uczenia się.

Można zaproponować uczniom wybór. Wielu z nich wybiera trudniejsze zadania do wykonania, biorą udział w wyznaczaniu ambitniejszych kryteriów sukcesu, podejmują dodatkowe wyzwania.

Celem nie jest przypisywanie uzdolnionym uczniom większej ilości zadań, ale zwiększenie poziomu złożoności w ramach tego, co już istnieje – czegoś, co stanowi wyzwanie w ich strefie najbliższego rozwoju.

• Wzajemne nauczanie

Kuszące jest zatrudnienie uczniów zdolnych do tłumaczenia zagadnień uczniom mającym trudności. Jest to ze wszech miar pożyteczne polecenie, gdyż uczniowie zdolni przeważnie nie potrafią przekazać swojego rozumowania innym, a w ten sposób się tego uczą.

We wzajemnym nauczaniu korzystają obie strony, Ten, który tłumaczy, uczy się jak nauczać i jak przekazywać myśli i wiedzę, a ten, któremu jest tłumaczone zyskuje, gdyż trudne zagadnienia tłumaczy mu jego rówieśnik, który przed chwila je zgłębił.

Powyższe działania nie wymagają od nauczyciela całkowitej przebudowy programu nauczania ani planu lekcji, potrzebne jest jedynie szersze spojrzenie na wyzwania, które niesie realizacja podstawy programowej.

Użyteczna pomocą dydaktyczna może być Skrzyneczka mistrzów, którą stworzyłam pewien czas temu razem z grupa nauczycieli zwanych Okejkami. Są to karty z poleceniami dla tych uczniów, którzy wcześniej uporali się z zadaniem. Polecenia nie idą szerzej, a głębiej.

Taką Skrzyneczkę mistrzów każdy nauczyciel może stworzyć dla swojej klasy. Uczeń, który jest gotowy losuje kartę i wykonuje polecenie na niej napisane.

Przykłady poleceń:

• Napisz ogłoszenie zachęcające uczniów z innej klasy do udziału w lekcji na ten temat.
• Opracuj mapę myśli dotyczącą omawianego zagadnienia.
• Ułóż trzy pytania dotyczące zajęć, na które chciałbyś uzyskać odpowiedź.
• Wymyśl dwie dodatkowe wersje zadania: łatwiejsza i trudniejszą.
• Podaj co najmniej dwie przyczyny, dla których warto poznać dany temat.
• Przygotuj się do wywiadu z ekspertem z dziedziny, która jest tematem dzisiejszej lekcji. Opracuj co najmniej 4 pytania do eksperta.
• Zastanów się, co by było, gdyby ludzie nie znali tematu, którym się dzisiaj zajmowaliśmy.
• Napisz krótkie streszczenie – czego nauczyłeś się na tej lekcji.
• Wypisz na heksach nowo poznane pojęcia, a następnie ułóż je tak, aby istniały między nimi logiczne powiazania.
• Zapisz 3 rzeczy, których się nauczyłeś na dany temat, 2 które chciałbyś lepiej poznać i jedno pytanie, które chciałbyś zadać.
• Przygotuj notatkę do jednominutowej wypowiedzi na dany temat.
• Napisz, jak nauczyłbyś kogoś omawianego na dzisiejszej lekcji tematu.
• Dopisz swoje własne kryteria sukcesu do lekcji, takie które lepiej pozwoli zrozumieć temat.
• Dokonaj samooceny kryteriów sukcesu do lekcji za pomocą świateł.
• Wybierz 5 pojęć związanych z tematem lekcji, do każdego dopisz 5 skojarzeń.
• Napisz dwie rzeczy, które ci się podobały w czasie lekcji i jedną, którą należałoby zmienić.
• Ustaw kryteria sukcesu do lekcji w kolejności od najłatwiejszego do najtrudniejszego.
• Podsumuj pracę na dzisiejszej lekcji używając max, 140 znaków.
• Zrób dodatkowe zadanie z listy zadań dla mistrzów.
• Wyjaśnij sąsiadowi jego wątpliwości.

Inspiracja artykułem Laury Mukerji