W pierwszych dniach szkoły warto porozmawiać z uczniami o zasadach i normach. Jak razem z uczniami klas starszych określić zasady zachowania, które będą przez nich przestrzegane?

Dawniej zasady określał sam nauczyciel lub były zawarte w regulaminie szkoły. Były one przedstawiane uczniom i udostępniane w widocznym miejscu. Niestety były one tylko sporadycznie przestrzegane przez uczniów. Był to sztywny dekalog, który nie „pracował”, a to dlatego, że uczniowie nie czuli swojego w nim sprawstwa.

Na szczęście sytuacja się zmienia i coraz częściej ustalanie zasad jest tworzeniem porozumienia społecznego. Ono nie polega na przepychaniu przez dorosłych swoich propozycji, ale na uwzględnieniu potrzeb i propozycji różnych stron, z uwzględnieniem również tego, że uczniowie się zmieniają, i że zasady działają tylko wtedy, gdy uczniowie się na nie zgadzają.

Ustalanie zasad warto zacząć od polecenia przypomnienia sobie przez uczniów sytuacji, w której nauczyli się czegoś i docenili to doświadczenie. Można poprosić uczniów, aby określili:

• Czego się wtedy nauczyłem?
• Jak się wtedy czułem?
• Jak to wykorzystałem (zdałem test, skończyłem projekt, zaprojektowałem coś)?

Jest to dobry początek tworzenia norm sprzyjających dobrym warunkom nauki. Nie należy się spieszyć z wykonaniem tego ćwiczenia (minimum 30 minut), aby uczniowie mogli podjąć refleksję i inspirować się wypowiedziami innych kolegów i koleżanek. Pomaga ono dotrzeć do mechanizmów i określeń – co pomaga w uczeniu się.

Następnie uczniowie w parach mogą podzielić się przypomnianymi dobrymi doświadczeniami z uczenia się i określić, co pomagało. Może to być np. cisza, brak krytyki, pomoc kolegi itp. Można zebrać od par wskazówki i sporządzić listę sprzyjających warunków do nauki. Następnie wspólnie zastanowić się, jak takie warunki tworzyć i czego należy unikać. Dzięki temu powstaje lista dla całej klasy. Do tej listy trzeba wracać i ją uaktualniać.

Częstym błędem jest pozostawienie jej na cały rok bez możliwości modyfikacji. Przeglądanie i aktualizowanie umów klasowych jest konieczne. Można od razu na początku roku określić czas powrotu do niej i przewidywaną aktualizację.

Zasady mają ścisły związek z przyjętymi przez uczniów wartościami. Można każdego miesiąca zajmować się jedną z wartości, na przykład współczuciem lub wytrwałością, i wtedy następuje weryfikacja zasad poprzez zaznaczenie miejsca w zasadach, gdzie dane słowo ma swoje odzwierciedlenie. To daje możliwość edycji lub uzupełnienia listy – umowy społecznościowej. W tę umowę społeczną włączony jest również nauczyciel, a nawet odgrywa w niej kluczową rolę, pełniąc rolę doświadczonego facylitatora i przewodnika. Równoważenie głosu uczniów z oczekiwaniami nauczycieli wymaga wspólnego tworzenia żywego dokumentu, w którym podstawowe wartości uczniów są zgodne z podstawowymi, niepodlegającymi negocjacjom granicami bezpieczeństwa, szacunku i uczenia się.

Nauczyciel może dorzucić zasady, które uważa za konieczne, na przykład takie jak: bezpieczeństwo fizyczne, uczciwość, i zapytać uczniów, jak je rozumieją. Chodzi o to, aby każdy uczeń rozumiał je tak samo. Warto podać przykłady zachowań – za i przeciw, albo nawet odegrać scenki ilustrujące daną zasadę. Na przykład sytuacje, gdy jest zachowane lub nie bezpieczeństwo.

Nauczyciel powinien zadbać o to, aby każdy z uczniów mógł wypowiedzieć swoje zdanie. Czasami może powstać rozbieżność w rozumieniu pewnych pojęć. Na przykład część klasy deklaruje potrzebę bezwzględnej ciszy, a druga wolałaby w tle muzykę.

Można wtedy wykonać doświadczenie nauki w ciszy i z muzyką i dopiero potem zdecydować. Można, a nawet trzeba, uwzględnić potrzeby uczniów z dysfunkcjami, na przykład nadwrażliwość sensoryczną przy zespole Aspergera.

W raporcie badawczym z 2024 roku pt. „Wzmocnienie więzi w szkole w celu zwiększenia sukcesu uczniów” stwierdzono, że gdy nauczyciele proaktywnie reagują na dynamikę społeczną i wspierają pozytywne interakcje w klasie, uczniowie zgłaszają, że czują się silniej związani z rówieśnikami.

Jeśli zasady powstają z udziałem uczniów, to są przez nich chętniej przestrzegane. Najlepiej, gdy są tworzone na podstawie doświadczeń samych uczniów i tak samo przez nich rozumiane.

Czas początku roku szkolnego jest odpowiedni, aby spokojnie o zasadach porozmawiać, odwołać się do opinii i doświadczeń uczniów oraz poświęcić czas na ustalenie ich wspólnie. To buduje poczucie sprawczości uczniów.

Inspiracja  artykułem Megan Mary Conklin