Osoby, które są zaangażowane w tworzenie czegoś, są bardziej zainteresowane sprawą niż osoby, którym coś jest dane gotowe. Ludzie bardziej się angażują, gdy pomagają kształtować rzeczywistość. To zjawisko nazywane jest efektem IKEA. Czy nauczyciele i dyrektorzy szkół mogą to wykorzystać?

Wiele razy obserwowałam efekt IKEA. Na przykład widziałam dzieci bawiące się w dom, ale tylko do momentu, gdy go budowały, potem zabawa zamierała. W szkole widać jak pracuje określanie zasad – jeśli tworzą je uczniowie, to są nimi zainteresowani, ale jeśli przychodząc do szkoły zastają zasady opracowane przez innych uczniów lub nauczycieli, to często nawet nie są w stanie ich przeczytać. Tworzenie zasad odżywa, gdy uczniowie mają wpływ na ich tworzenie.

Podobnie zdarza się, gdy dyrektor szkoły przekazuje nauczycielom odgórne zarządzenia, nauczyciele je przyjmują, ale często nie akceptują. Ale jeśli zapytać nauczycieli, jak to może wyglądać w naszej szkole, to dyskusja nabiera barw.

Kluczem jest to, czy ludzie, których dotyczy sprawa, mieli okazję pomóc ją zorganizować. Ludzie przywiązują większa wagę do rzeczy, które pomagają tworzyć. Naukowcy odkryli, że nawet małe dzieci ceniły przedmioty, które same zbudowały, bardziej niż identyczne przedmioty wykonane przez kogoś innego .

Efekt IKEA można wykorzystać w szkole.

Kiedy uczniowie i pracownicy szkoły biorą udział w ustalaniu inicjatyw i celów, przestają mówić o planie do zrealizowania, a zaczynają o mówić o wspólnych oczekiwaniach, celach dla naszej szkoły.

Trzy przykłady wykorzystania efektu IKEA w szkole

1. Zaangażowanie ludzi w budowanie systemów.

Ludzie angażują się bardziej, gdy pomagają kształtować systemy wokół siebie. Można zapytać uczniów na początku roku szkolnego: Co pomaga ci się uczyć i rozwijać się?

Uczniowie często odpowiadają, że humor, zaufanie, uczciwość, wsparcie i szacunek. Teraz można wybrać pięć propozycji wskazanych przez uczniów i wspólnie określić, jak to objawia się w klasie szkolnej.

Jeśli uczniowie wybrali na przykład zaufanie, to klasa omawia w  jakim zakresie zaufanie ma miejsce w klasie i podaje przykłady zachowań pokazujących zaufanie. Jeśli uczniowie podali – szacunek, to określają, jak w praktyce wygląda pełny szacunek nawet wtedy, gdy nie ma zgody. Uczniowie znacznie chętniej akceptują zasady, które sami stworzyli, niż te które im tylko przekazano.

Na szczeblu dyrektorskim można zaprosić nauczycieli do rozmów na temat inicjatyw, planowania rozwoju szkoły, a nawet zatrudnienia nowych pracowników.

Kiedy społeczność szkolna jest zaangażowana w tworzenie planów i procedur, to  bardziej angażuje się później w realizację.

Ta sama zasada dotyczy uczniów. Warto włączyć samorząd szkolny w planowanie, pytać uczniów o zdanie. Nie oznacza, to, że  mają decydować, ale warto wysłuchać ich zdania.

Celem nie jest oddanie przywództwa, lecz stworzenie wspólnoty.

2. Zmienić ludzi w osoby wnoszące wkład, zamiast pełnienia roli konsumentów.

Można zacząć od małych, ale znaczących obowiązków:

• Tworzenie zespołu planującego doskonalenie zawodowe.
• Zespoły zadaniowe pomagają kształtować inicjatywy szkolne.
• Rodziny uczniów wspierające wydarzenia szkolne.
• Uczniowie planujący ulepszanie wspólnej przestrzeni i szkolnej i realizację projektów szkolnych.

Wkład buduje więzi. Kiedy ludzie pomagają w codziennym funkcjonowaniu szkoły, czują się częścią społeczności, a nie tylko odbiorcami.

Kilka propozycji:

• Warto zadbać, aby każdy traktował szkołę jako znany i własny teren. Można na przykład zadbać, aby każdy znał imiona woźnych, pracowników stołówki i sekretariatu.
• Technika profilu szkoły służy wspólnej dyskusji i wspólnemu podejmowaniu decyzji. Polega ona na wspólnej dyskusji – nauczycieli, administracji szkoły, uczniów i rodziców na temat kondycji szkoły.
• Uczniowie mogą pomagać woźnym w sprzątaniu, pełnić dyżury w stołówce i na korytarzach, dbać o recykling, pomagać w organizacji imprez szkolnych lub witać gości i rodziny w budynku szkoły.

3. Włączenie w rozmowy o rozwiązywaniu problemów

Zbyt często szkoły rozwiązują problemy za uczniów, zamiast rozwiązywać je razem z nimi.

Zanim podejmie się decyzje w sprawie rozwiązania problemu i zanim wyciągnie się konsekwencje warto powrócić z uczniami do zasad wspólnoty, które wspólnie pomogli wypracować. To samo dotyczy konfliktów wśród nauczycieli.

Na przykład:

• Poproszenie nauczycieli o pomoc w zmianie procedur, które nie działają.
• Tworzenie grup doradczych dla uczniów w celu rozwiązywania problemów.
• Opieka nad zespołem mediacyjnym.
• Łączenie uczniów i nauczycieli we wspólnym tworzeniu głównych oczekiwań dotyczących ważnych wydarzeń szkolnych, takich jak powitania absolwentów, apele, wiece motywacyjne i dni otwarte.
• Korzystanie ze spotkań informacyjnych, na których omawiane są zarówno wyzwania, jak i możliwe rozwiązania.

Celem nie jest wyeliminowanie odpowiedzialności, lecz stworzenie kultury, w której ludzie czują się wysłuchani, docenieni i zaangażowani we wspólne doskonalenie społeczności.

Efekt IKEA ostatecznie wskazuje na to, że ludzie są bardziej zaangażowani, gdy mogą dostrzec siebie w dziele.

Uczniowie zauważają, że ich głos się liczy, nauczyciele traktują szkołę jak własny teren, widzą, że mają znaczenie, rodziny czują, że są dobrze traktowane w szkole.

Poczucie przynależności zmienia zachowanie. Kiedy ludzie czują, że są ważni, zachowują się tak, jakby to, co robią, również miało znaczenie.

Może warto w tym roku szkolnym zaprosić do szkoły efekt IKEA.

Inspiracja artykułem Cathleen Beachboard , Nicka Brousse’a