Pytania zarówno te zadawane przez nauczyciela uczniom, jak i te pochodzące od uczniów stanowią podstawowe narzędzie nauczania. Wpływają na zaangażowanie uczniów i na pogłębianie ich myślenia. Gdyby nie one nie byłoby interakcji pomiędzy nauczycielem i uczniem, a jak wiemy to nie daje dobrych efektów.

Głównym celem jakościowego zadawania pytań jest generowanie dialogu opartego na informacji zwrotnej, którą uczniowie i nauczyciele mogą wykorzystać, uczniowie, aby pogłębić swoje uczenie się, a nauczyciele, aby lepiej planować proces nauczania.

Narzędzie zadawania pytań nie jest dostatecznie wykorzystywane w nauczaniu. Nauczyciele przeważnie zadają pytania uczniom, aby sprawdzić ich wiedzę. Najczęściej są to pytania zamknięte, nieuruchamiające głębszego myślenia uczniów. Pozyskując na te pytania odpowiedzi od uczniów, nauczyciel dowiaduje się czy wiedza, którą przekazał trafiła wystarczająco do uczniów, ale nie jest w ten sposób w stanie sprawdzić stopnia opanowania umiejętności i zrozumienia przez uczniów tematu.

Uczniowie zwykle rzadko zadają pytania, jeśli już, to wtedy, gdy nie rozumieją przekazu nauczyciela i maja na tyle odwagi, aby zapytać. Nauczyciele wtedy powtórnie wyjaśnia, to co wcześniej powiedział, czy pokazał. Pytania uczniów, które ewentualnie przyjdą im do głowy, dotyczące poszerzenia tematu lub jego zgłębienia pozostają zwykle niezadane.

II strategia oceniania kształtującego

Dialog jest sensem drugiej strategii oceniania kształtującego: Organizowanie w klasie dyskusji, zadawanie pytań i zadań dających informacje, czy i jak uczniowie się uczą. Z mojego punktu widzenia jest to najtrudniejsza dla nauczycieli strategia do wprowadzenia. Ale według profesora Johna Hattiego jest ona również najbardziej efektywną i poprawiającą wyniki osiągane przez uczniów. Szczególnie ważne jest pozyskiwanie przez nauczyciela, na podstawie wypowiedzi uczniów i ich odpowiedzi  na pytania otwarte, informacji – gdzie są uczniowie w procesie uczenia się i dostosowywanie nauczania do tej informacji.

Zadawanie pytań przez nauczyciela

Bez zadawania pytań otwartych przez nauczyciela uczniom, proces nauczania jest jednostronny, wtedy można powiedzieć, że to nauczyciel sam siebie uczy. Pytania nauczyciela powinny pobudzać myślenie uczniów i nie mieć oczywistych odpowiedzi, chodzi o to, aby uczniowie uruchomili myślenie, wypowiedział własne opinie i poglądy.

Wskazówki OK  

Ocenianie kształtujące daje kilka wskazówek – jak zadawać uczniom pytania i jak pozyskiwać od nie odpowiedzi.

1. Otwarte. Pytanie otwarte z możliwością różnych na nie odpowiedzi.
2. Czas. Nauczyciel dba o przeznaczenie czasu na zastanowienie się uczniów nad odpowiedzią. Najlepiej, gdy jest określony czas na zastanowienie się uczniów nad odpowiedzią.
3. Para. Uczniowie zanim odpowiedzą na pytanie mają okazję przedyktować odpowiedź w parach.
4. Losowanie. Najlepiej przyjąć zasadę, że uczniowie nie zgłaszają się do odpowiedzi, tylko nauczyciel losuje ucznia do udzielenia odpowiedzi.
5. Błąd. Uczniowie są przyzwyczajeni do tego, że mogą bez konsekwencji popełnić błądy. Błąd popełniony w trakcie procesu uczenia służy jego procesowi.

Sam nauczyciel powinien przemyśleć rodzaje zadawania pytań uczniom, na pytania o wiedzę i sprawdzanie jej poziomu szkoda cennego czasu, wiedzę można sprawdzić szybko i u wszystkich uczniów jednocześnie, poprzez na przykład krótki test. Czas lekcji lepiej wykorzystać na myślenie i dociekanie uczniów. Warto zdawać pytania z wyższych polek taksonomii Blooma.

Zadawanie przez uczniów pytań

Podstawą jest dobry stosunek nauczyciela do zadawania pytań ze strony uczniów. Polecana jest zasada: Nie ma głupich pytań!. Potrzebny jest nauczyciel, który cieszy się z pytań zadawanych przez uczniów. Warto również przyjąć druga zasadę – Nie na każde pytanie nauczyciel musi znać odpowiedź. Jeśli nauczyciel jej nie zna, to może obiecać uczniom, że się dowie i na pytanie odpowie na następnej lekcji lub może zachęcić uczniów do wspólnego poszukiwania odpowiedzi.

Czasami pytanie nie jest związane ściśle z tematem i odpowiadanie na nie zboczyłoby bardzo z tematu, wtedy nauczyciel może „zaparkować” pytanie i zająć się nim na następnych lekcjach. Ale koniecznie powinien do niego wrócić w dogodniejszym terminie.

Teoria autodeterminacji

Dzieci zadają wiele pytań, ale z biegiem czasu przestają to robić i w szkole boją się je zadawać, aby nie wypaść gorzej od innych. Warto przekonać uczniów do trzech stwierdzeń:

• Pytania są ważniejsze niż odpowiedzi.
• Niewiedza i popełnianie błędu są warunkami uczenia się.
• Aktywny udział w dialogu ułatwia wszystkim uczniom uczenie się.

Uczniowie przyzwyczajeni do zadawania pytań i dyskusji budują swoje poczucie autonomii, kompetencji i więzi. Te trzy potrzeby są uznane przez teorię autodeterminacji jako niezbędne w procesie uczenia się. Zadając własne pytania uczniowie czują się bardziej samodzielni i autonomiczni, mogą pogłębić swoje uczenie się. Uzyskując odpowiedzi na swoje pytania czują się bardziej kompetentni, a dyskutując z innymi uczniami buduję poczucie więzi. Autonomia, kompetencja i więź wpływają na poczucie sprawczości ucznia.

Warto, aby nauczyciel nie odpowiadał natychmiast na każde pytanie uczniów, lepiej jeśli stworzy przestrzeń na udzielanie odpowiedzi przez samych uczniów. Wiele z odpowiedzi jest uczniom znanych, ale nie ma miejsca na ich udzielenie, szczególnie wtedy, gdy nauczyciel sam natychmiast odpowiada.

Kultura pytań

Budowanie kultury pytań wymaga świadomego działania nauczyciela. Jest w opozycji do zwyczajów szkolnych. Dzięki takiej kulturze jest szansa na partnerstwo w nauczaniu.

Nauczyciel może wpływać na uczniów, aby zadawali pytania. Takimi użytecznymi technikami są – samoocena i refleksja uczniowska. Jeśli nauczyciel poleca uczniom dokonanie samooceny, to w umysłach uczniów rodzą się pytania dotyczące tego, czego jeszcze dobrze nie opanowali.

Inna bardzo dobra technika nazywana WCN, polega na wypełnieniu przez ucznia tabelki złożonej z trzech kolumn:

Dwie pierwsze kolumny uczeń wypełnia na początku lekcji, a trzecią na końcu. Środkowa kolumna wpływa na formułowanie pytań przez uczniów.

Przy temacie pytań trzeba koniecznie wspomnieć o technice – zadawanie pytań kluczowych, czyli takich pytań związanych z tematem, na które uczniowie chcieliby uzyskać odpowiedź. Takie pytanie potrafi „zrobić lekcję” i wzmóc zaangażowanie uczniów. Więcej na ten temat: https://oknauczanie.pl/pytania-kluczowe .

Strategie oceniania kształtującego

Zadawanie pytań jest wymienione wprost w II strategii oceniania kształtującego, ale jest też obecne w każdej z pozostałych:

1. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu.

Nauczyciel określając cele lekcji powinien sprawdzić, co już uczniowie na dany temat wiedzą i potrafią, aby zacząć nauczanie we właściwym miejscu. Nie powinien  polegać na informacji wynikającej z poznanych tematów w szkole, może się okazać, że uczniowie mało z poprzednich tematów pamiętają, albo wiedzą dużo więcej z doświadczenia pozaszkolnego.

Można im zadać pytania: „Z czym Ci się temat kojarzy, do czego jest on podobny, czym się różni” itp.

1. Organizowanie w klasie dyskusji, zadawanie pytań i zadań dających informacje, czy i jak uczniowie się uczą.

Podstawą tej strategii jest dialog i pozyskiwanie dzięki niemu informacji zwrotnej –

Gdzie są uczniowie w procesie uczenia się? – aby nauczyciel mógł dostosować do niej metody nauczania.

• Udzielanie uczniom takiej informacji zwrotnej, która przyczyni się do ich widocznych postępów.

Odpowiedzi na pytania są rodzajem informacji zwrotnej. Odpowiedzi nauczyciela na pytania dają uczniom informację, czego jeszcze mogą się nauczyć, a odpowiedzi uczniów na pytania nauczyciela informują nauczyciela, gdzie są uczniowie w procesie uczenia się i jak może zmodyfikować swoje nauczanie.

1. Umożliwianie uczniom, by korzystali wzajemnie ze swojej wiedzy i umiejętności.

Dzięki współpracy i dialogowi uczniowie uczą się wzajemnie od siebie, ale również budowana jest więź klasowa oraz poczucie bezpieczeństwa uczniów. Dzięki dialogowi między uczniami przyspieszana jest nauka, uczniowie dzieląc się swoimi przemyśleniami i zadając pytania nauczycielowi i sobie wzajemnie pogłębiajcą swoje uczenie się. Kultura zadawania pytań wpływa na efektywną współpracę uczniów, ich otwartość, wzajemny szacunek i chęć pomocy..

1. Wspomaganie uczniów, by stali się autorami procesu swojego uczenia się.

Ta strategia skupia w sobie cztery pozostałe. Kultura zadawania pytań uczy uczniów samodzielności i odpowiedzialności za własną naukę.

Można powiedzieć, że dobre nauczanie charakteryzuje dialog, zadawanie pytań i pozyskiwanie informacji.