Wielu osobom wydaje się, że nie, wątpią w to, że można uczyć się z przyjemnością i bez przymusu. W tym artykule podaję wskazówki, jak wprowadzić radość do szkoły.

Warto poobserwować małe dziecko, które się uczy, dla niego wszystko jest nowe. Próbuje, ponosi chwilowe klęski, znowu próbuje, aż wreszcie robi pierwszy krok, łapie pierwszy raz piłkę, czyta pierwsze słowo. Towarzyszy temu radość i energia do dalszego próbowania.

Co dzieje się, z uczeniem się w szkole i dlaczego radość zanika?

Jednym z głównych powodów, jest to, jak reaguje otoczenie. Widząc małe dziecko uczące się, docenia jego wysiłki i zachęca do podejmowania następnych prób. W szkole natomiast nauczamy przez wskazywanie błędów i krytykę. Panuje powszechne przeświadczenie, że człowiek uczy się tylko wtedy, gdy wskazujemy mu popełnione przez niego błędy. Bardzo trudno jest przemodelować swoje myślenie o uczeniu się i przejść z krytyki na docenianie. Krytykowanie jest spadkiem po stuleciach szkolnictwa.

Drugi powód braku radości jest ocenianie, które jest bardzo związane z pierwszym powodem, czyli krytyką. To też mocno trzymająca się opinia: „Jeśli praca nad zadaniem nie kończy się oceną, to uczeń nie będzie chciał jej wykonać” oraz druga: „Złe stopnie i krytyka motywują do nauki. Niektórzy używają porównania szkoły z pracą w firmie — w pracy pracownik dostaje wynagrodzenie, więc w szkole stopnie powinny być wypłatą. Jest tu dość często popełniany błąd logiczny: jeśli coś jest w części podobne do czegoś innego, to tym jest. Na przykład: jeśli coś jest podobne do stołu, to ma cztery nogi. A w naszym przypadku: jeśli szkoła to miejsce, gdzie uczniowie się uczą i wykonują wysiłek umysłowy, to jest miejscem ich pracy i powinni być wynagradzani.

Z tym właśnie chciałabym dyskutować. Chciałabym, aby szkoła była miejscem autonomicznej i radosnej nauki. Niestety nauczyciele mają też ograniczoną autonomię i muszą realizować program nauczania, który nie każdemu młodemu człowiekowi wydaje się ciekawy. Nauczyciel może tylko starać się pobudzić ciekawość ucznia — piszę o tym w artykułach: https://oknauczanie.pl/radosc-z-uczenia-sie  i https://oknauczanie.pl/8122-2 .

To, co można zmienić, to zmniejszyć ocenianie i krytykowanie na rzecz doceniania. Nikogo nie „popsuje” się docenianiem za to, co robi dobrze. Jeśli docenianie jest szczere i konkretne, wtedy spełnia rolę motywującą. Warto zrobić eksperyment i zamiast wskazywać błędy uczniowi, docenić go za to, co zrobił dobrze. Wtedy można zaobserwować, jak uczeń „rośnie” i jak z chęcią zabiera się do dalszej nauki.

Teoria autodeterminacji , głosi, że każdy uczący się człowiek ma trzy potrzeby: kompetencji, autonomii i więzi. Docenianie wpisuje się w potrzebę kompetencji – nauczyłem się, jestem w stanie się uczyć. Poruszany temat łączy się z dbaniem o zdrowie psychiczne młodych ludzi. Nie jest to główne zadanie szkoły, ale szkoła ma na to wpływ.

8 obszarów, nad którymi szkoła może pracować

1. Przebieg lekcji

Praktyka polskich szkół polega na 45-minutowych lekcjach z różnych przedmiotów i krótkich przerwach. Każdy z nauczycieli wymaga od ucznia całkowitego skupienia podczas lekcji. Pośpiech w realizacji programu jest konieczny, gdyż program jest przeładowany. Uczeń nie ma szans zagłębić się w treści, gdyż zaraz lekcja się kończy i następuje następna lekcja z innego przedmiotu.

• Można zmienić plan lekcji tak, aby zgrupować lekcje z jednego przedmiotu. Wtedy jest szansa, że znajdzie się czas na podsumowanie i refleksję uczniowską, niezbędną w uczeniu się i dającą choć w części wspomniane wcześniej poczucie autonomii.
• Można również wprowadzać w czasie lekcji planowane przerwy. Badania pokazują, że takie przerwy bardzo pomagają w uczeniu się. Przerwy pozornie tylko zwalniają tempo lekcji, gdyż dają oddech i energię do dalszej nauki.

2. Praca domowa

Tradycją jest zadawanie pracy domowej i zmuszanie uczniów groźbą oceny do jej wykonywania.

• Nie oceniać pracy domowej oceną sumującą. Tłumaczyć uczniom, że ona pomaga im się uczyć i przygotować do egzaminu. Można na sprawdzianie zamieszczać polecenia związane z pracą domową i w ten sposób pokazać uczniom, że warto ją odrabiać.
• Mniej znaczy lepiej. Dużo pracy domowej działa zniechęcająco.
• Pozwalać uczniom odrabiać pracę domową w parach — wtedy jest ciekawiej i uczniowie uczą się od siebie wzajemnie.
• Doceniać ucznia za wykonanie pracy domowej.
• Zadawać tylko taką pracę domową, której nie można zlecić do wykonania sztucznej inteligencji.

3. Podawać uczniom kryteria sukcesu

Kryteria sukcesu są konieczne do zadania edukacyjnego, do sprawdzianu i do lekcji. Trzeba informować uczniów, jak ma wyglądać dobrze wykonane zadanie, co będzie podlegało ocenie i co będzie pokazywało, czy cele lekcji zostały osiągnięte. Trzymanie uczniów w niepewności, bez znajomości kryteriów sukcesu, powoduje, że uczniowie zniechęcają się do uczenia się, bo nie wiedzą, co tak naprawdę mają wiedzieć i potrafić. Jeśli uczniowie je znają, to czują się bezpieczni, bo nie są zaskakiwani i mogą przygotować się do sprawdzianu. Kryteria sukcesu są też pomocne w wykonywaniu zadania i w dokonywaniu samooceny.

4. Mniej oceniania sumującego

Zamiast oceniać stopniami, punktami czy procentami, warto przekazywać uczniom informację zwrotną o ich pracy – co uczeń zrobił dobrze, co i jak może poprawić oraz jak może się dalej rozwijać.

5. Wolniej i z możliwością poprawy

Pośpiech nie służy procesowi uczenia się. Ograniczony czas na wykonanie zadania lub sprawdzianu powoduje, że uczniowie ze zdenerwowania zapominają to, co umieją. Wielu nie potrafi myśleć, gdy są ponaglani. Lepiej ograniczyć ilość zadań i dać uczniom więcej czasu na ich rozwiązanie. Sprawdzian to nie wyścigi. Potrzebna jest też możliwość poprawy. Celem nauczania jest to, aby uczeń się nauczył, a nie aby go złapać na niewiedzy.

6. Pytanie uczniów o opinie

Nauczyciel powinien pytać uczniów o ich opinię i dzięki temu może monitorować proces nauczania. Uczniowie są najlepszymi specjalistami od swojego uczenia się. Zapytani mogą określić, co im pomaga, a co przeszkadza w uczeniu się. Mogą również poinformować nauczyciela, gdzie są w procesie uczenia się, co już opanowali, a czego jeszcze nie rozumieją i co wymaga większej pracy. Pytanie przez nauczyciela uczniów czyni proces uczenia się widocznym dla nich samych i nauczyciela, dzięki czemu nauczyciel może modyfikować swoje nauczanie, aby było bardziej skuteczne i lepiej odpowiadało potrzebom uczniów.

Również reguły i zasady obowiązujące w klasie i w szkole powinny być określane wspólnie z uczniami i przez nich akceptowane.

7. Współpraca uczniów

Warto organizować pracę uczniów w parach i grupach. Dzięki temu uczniowie mogą pomagać sobie i uczyć się od siebie wzajemnie. Pomaga to również w budowaniu więzi klasowej, która jest jedną z potrzeb, o której mówi teoria autodeterminacji.

8. Sprawczość i odpowiedzialność uczniów

Danie uczniom autonomii w uczeniu się pociąga za sobą konieczność wzięcia przez nich odpowiedzialności za proces uczenia się. Dzięki temu uczniowie mogą być bardziej sprawczy. To nie nauczyciel naucza — to uczniowie się uczą, a nauczyciel im tylko w tym pomaga. Uczniowie potrzebują autonomii i niezależności, co nie oznacza, że cała odpowiedzialność spoczywa tylko na nich.

Tych 8 wskazówek zawartych jest w pięciu strategiach oceniania kształtującego:

1. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu (Podawać uczniom kryteria sukcesu).
2. Organizowanie w klasie dyskusji, zadawanie pytań i zadań dających informacje, czy i jak uczniowie się uczą (Pytanie uczniów o opinie).
3. Udzielanie uczniom takiej informacji zwrotnej, która przyczyni się do ich widocznych postępów (Mniej oceniania sumującego).
4. Umożliwianie uczniom, by korzystali wzajemnie ze swojej wiedzy i umiejętności (Współpraca uczniów).
5. Wspomaganie uczniów, by stali się autorami procesu swojego uczenia się (Sprawczość i odpowiedzialność uczniów).

Polscy uczniowie w większości nie lubią szkoły, dlatego trzeba zmienić nauczanie, aby dawało uczniom radość. Uczniowie, którzy lubią szkołę, mówią, że czują się w niej szanowani, doceniani oraz że pobyt w szkole ma dla nich sens.