Wiele razy pisałam o dobroczynnym wpływie rutyn na proces uczenia się uczniów. Rozważaliśmy też ten temat razem z Frajdą z nauczania: https://ore.edu.pl/2025/02/pochwala-codziennych-rytualow/

Jednak nadal temat wydaje mi się niedoceniany. Jeszcze raz o rutynach i ich przykładach.

Rutyny w klasie szkolnej kultywują bezpieczeństwo i przynależność. Szczególnie, gdy są wprowadzane razem z uczniami. Stanowią porozumienie pomiędzy nauczycielem i uczniem i swoistą tajemniczą umowę wewnętrzną. Dają poczucie przewidywalności, które w obecnym rozchwianym świecie jest bardzo pożądane.

Przez rutynę w klasie szkolnej rozumiem ustalone reguły, które pomagają w organizacji lekcji. Mogą dotyczyć najróżniejszych aspektów lekcji i być związane z każdym jej etapem. Często są to gesty, za którymi stoi jakieś polecenie, na przykład:

• podniesienie ręki przez nauczyciela, które oznacza, że uczniowie przestają rozmawiać i też podnoszą rękę.
• może to być stosowanie metody świateł w celu poinformowania nauczyciela o poziomie zrozumienia przez ucznia materiału,
• sygnał do przystąpienia do formułowania refleksji,
• rozpoczynanie lekcji od padania jej celów i kryteriów sukcesu
• omawianie ustalonych zasad, refleksja nad nimi,

itp

Rutyna pomaga uczniom w samoregulacji, wskazuje im, co powinni w danym momencie zrobić.

Trzeba jednak pamiętać, że najlepiej rutyny wprowadzić na początku roku szkolnego, wtedy uczniowie przyjmują je w sposób naturalny. Później wprowadzane mogą budzić opór przed zmianą. Jeśli są wprowadzane później, to koniecznie za zgodą uczniów. Trzeba też uważać, aby reguły nie koncentrowały się tylko na potrzebach nauczyciela, bo wtedy są odbierane jako narzucone – „nauczyciel kontra uczniowie”. Uczniowie muszą widzieć, że reguły pomagają w uczeniu się i są ustalone dla ich dobra. Są wtedy dowodem tego, że nauczyciel stara się uczniów nauczać jak najlepiej i brać pod uwagę ich zdanie.

Kiedy uczniowie mają głos w procesie kształtowania rutyn//zwyczajów swojej klasy, są bardziej zaangażowani i bardziej odpowiedzialni w ich stosowanie. Jeśli dodatkowo zostaną ustalone gesty sygnalizujące polecenie poddania się jakiejś rutynie, to te gesty stanowią pewna umowę klasową, często nieznaną dla osób spoza klasy.

Jedną z rutyn jest ustalanie z uczniami reguł zachowania obowiązujących w klasie szkolnej.

Nauczyciel wprowadzający te zasady może postępować trzy etapowo:

Etap 1: Wspólne tworzenie porozumień

Nauczyciel pyta uczniów: „Czego potrzebujemy od siebie nawzajem, aby czuć się wzajemny szacunek, bezpieczeństwo i móc się efektywnie uczyć?”

Uczniowie podają hasłowo informacje, a nauczyciel zapisuje na tablicy. Następnie wybierane jest 3-5 haseł.

Etap 2: Połączenie porozumienia z działaniem.

Nauczyciel prosi uczniów, aby przełożyli porozumienia na zachowania. Na przykład, jeśli porozumienie brzmi „szanujmy się nawzajem”, uczniowie mogą zasugerować słuchanie bez przerywania lub ofiarowanie pomocy. Można opisać zdarzenia, które potencjalnie mogą zdarzyć się w klasie i zapytać, które z nich uwzględniają zasady, a które nie. Konieczne jest „przećwiczenie zasad, gdyż same hasła nie oddają ich sensu właściwie.

Wywieszenie ustaleń w widocznym miejscu.

Etap 3: Ponowne omówienie i refleksja.

Do ustaleń trzeba wracać. Można co tydzień poświecić czas na omówienie momentów, w których zostały one dotrzymane lub zakwestionowane. Ta refleksja podtrzymuje zasadę i pozycjonuje uczniów jako współwłaścicieli kultury w klasie. Zasady mogą się zmieniać, dlatego warto o nich dyskutować.

Inne propozycje rutyn klasowych:

• Ustalanie miejsc

W każdy poniedziałek nauczyciel losuje uczniów w pary, w których będą siedzieć w ławkach przez cały tydzień. Dzięki temu uczniowie lepiej się poznają i uczą się współpracy z przypadkową osobą.

Uwaga: Tę rutynę trzeba koniecznie wprowadzić od początku roku szkolnego. W trakcie jego trwania, gdy uczniowie już przyzwyczaja się do swoich partnerów, ta reguła może wzbudzić opór.

• „Dzwonek” na początku lekcji

Początek lekcji, uczniowie wchodzą do klasy i rozmawiają na różne tematy, nauczyciel daje sygnał do rozpoczęcia nauki, może to być dźwięk, gest, zadanie na dobry początek, pytanie dotyczące poprzedniej lekcji, krótka gra, odkrycie przed uczniami na tablicy celów lekcji itp.

• Rotacje

Opracowanie sygnałów muzycznych na zmiany aktywności, inna melodia po zakończeniu wykładu nauczyciela, inna na zakończenie wykonywania zadania, jeszcze inna na czas refleksji itd.

Zamiast sygnału dźwiękowego może być wyświetlenie obrazy, czy wykonanie gestu.

Sygnału dzwonka minutnika raczej warto unikać, gdyż niektórzy uczniowie ze specjalnymi potrzebami są wrażliwi na nagle dźwięki.

W młodszych klasach można opracować piktogramy i wyświetlać odpowiedni przy przejściu do następnej aktywności.

• Rutyna lekcji

Lekcja może być podzielona na etapy i każda z nich może je odgrywać w tej samej kolejności. Dzięki temu uczniowie przyzwyczajają się do procedury i bez trudności przechodzą od jednej do drugiej części. Znając plan organizacyjny lekcji uczniowie szybko się w niej odnajdują.

Ta rutyna wspiera nauczyciela w utrzymaniu odpowiedniego tempa i pomaga uczniom czuć się bezpiecznie i być przygotowanym na to, co przyniesie przyszłość.

• Procedury

Można ustalić procedury w stosunku do różnych czynności wykonywanych przez uczniów. Mogą to być procedury zachowania się podczas przerw, pracy w parach lub grupach, wychodzenie do toalety podczas trwania lekcji, korzystania z pomocy naukowej, opuszczania sali lekcyjnej  itp. Procedury te pomagają ograniczyć zbędne przemieszczanie się uczniów po sali, usprawniają zarządzanie klasą i oszczędzają cenny czas przeznaczony na naukę.

• Zadawanie pytań

Uczniowie często zadaję pytania, aby opóźnić lub ominąć własne myślenie. Aby tego uniknąć można ustalić zasadę: Zanim zapytasz nauczyciela zapytaj dwie osoby z klasy.

Pewne rutyny tak wchodzą w krew uczniom, że sami domagają się ich przestrzegania. Tak się zdarza na przykład z podawaniem celu lekcji, sami uczniowie o tym przypominają nauczycielowi. Również wymaganie podsumowania lekcji przy pomocy refleksji staje się naturalna rutyną dla uczniów.

Inspiracja artykułem Larry Ferlazzo