Przyjmowania informacji zwrotnej jest podstawową umiejętnością, która wciąż pozostaje zaskakująco słabo rozwinięta zarówno u uczniów, jak i osób dorosłych. W tym wpisie – jak ją kształcić?

Dużo się mówi o korzyściach płynących z przekazywania informacji zwrotnej, ale one znikają jeśli osoba nie umie przyjąć tej informacji. Największa przeszkodą jest uruchomienie postawy obronnej. Wtedy osoba otrzymująca informację zwrotna skupia się tylko na krytyce, i informacja nie służy doskonaleniu. Postawa obronna może się objawiać wycofaniem lub atakiem, w obu przypadkach informacja zwrotna nie dociera do osoby.

Należy już w szkole rozwijać u uczniów zdolności do słuchania trudnych prawd i reagowania na nie z refleksją. Postawa obronna może wystąpić zarówno w ocenie dokonanej przez nauczyciela  jak i w ocenie koleżeńskiej.

Najważniejszą sprawą jest zrozumienie przez uczniów, czemu służy informacja zwrotna, że jest to pomoc w uczeniu się. Dlatego nie może być informacja zwrotna połączona ze stopniem, gdyż w przypadku łączenia przestaje być pomocą, a staje się osądem.

Przyjmowanie uwag i wskazówek zawartych w informacji zwrotnej powinno być dobrowolne. Uczeń może się z uwagami nie zgodzić, a wskazówki zastosować bądź nie.

Informacja zwrotna powinna być listem napisanym z życzliwością i troską o odbiorcę.

Dobrze, gdy informacja zwrotna zawiera pytania do adresata i zachętę do odpowiedzi na nie. Pytania nie mogą być atakujące, tylko powinny zachęcać do dyskusji. Nie powinny zawstydzać adresata, na przykład nie powinny brzmieć: „Dlaczego udzieliłeś takiej odpowiedzi, powinieneś wiedzieć, że jest inaczej?”

Musi też zawierać konkretne docenienia pracy ucznia. Wtedy uwagi krytyczne są możliwe do przyjęcia.

Informacja zwrotna pełna zawiera odniesienia do tego:

• Co uczeń zrobił dobrze, zgodnie z wcześniej uzgodnionymi kryteriami sukcesu.
• Co uczeń zrobił niezgodnie z wcześniej uzgodnionymi kryteriami sukcesu.
• Wskazówki, jak może poprawić swoją pracę.
• Wskazówki, jak może się dalej rozwijać.

Trzeba pamiętać, że uczniowie mogą pochodzić ze środowisk, gdzie krytyka była na porządku dziennym, część z nich przeżyło traumatyczne sytuacje i ich poczucie własnej wartości, w wyniku ciągłej krytyki, jest niewielkie. Takie osoby mogą przyjmować informację zwrotną bardzo emocjonalnie, bo uruchamia krytyczne traktowanie w przeszłości. Niektórzy uczniowie dorastali w środowiskach, w których informacja zwrotna była synonimem sarkazmu, okrucieństwa lub kary.

W takich przypadkach nawet najbardziej troskliwa krytyka może być odczuwana jako zagrożenie dla ich bezpieczeństwa. Atak lub wycofanie to często podświadome strategie obronne, stosowane w celu ochrony i tak już kruchego poczucia własnej wartości.

Udzielania i przyjmowania informacji zwrotnej można się uczyć. Można wykorzystać anonimowe prace uczniów, na przykład prace uczniów z poprzednich lat i formułować do nich informacje zwrotna, a potem w parach ją przekazywać i zastanawiać się, co było pomocne, a co było odbierane jako krytyczna ocena. Jeśli informacji zwrotnej podlega praca innej osoby, to można na proces formułowania i przyjmowania informacji zwrotnej spojrzeć z dystansu i bez reakcji obronnej.

Inny pomysł to recenzja obejrzanego filmu i formułowanie informacji zwrotnej dla reżysera. Wskazówki, co można byłoby w filmie zrobić inaczej, nie są odbierane  osobiście, a jednocześnie widać, że mogłyby być reżyserowi pomocne.

W formułowaniu oceny koleżeńskiej można uczniom pomóc poprzez używanie w informacji zwrotnej przez nauczyciela odpowiedniego języka i zwrotów. Jeśli nauczyciel ich używa w formułowanej przez siebie informacji zwrotnej do pracy ucznia, to uczniowie będą je naśladować w ocenie koleżeńskiej.

Pomocne zwroty:

„Jedną z rzeczy, która dobrze się sprawdziła, było”

„Ten fragment mnie zdezorientował, ale myślę, że chciałeś powiedzieć….”

„Czy mógłbyś wyjaśnić, co miałeś na myśli?”

„Co myślisz o takim sformułowaniu….?”

„Ten fragment świadczy o tym, że dobrze wykonałeś to kryterium sukcesu”

„Czy Twoim zdaniem, taka perspektywa byłaby trafniejsza?”

Uczniowie powinni ćwiczyć się również w przyjmowaniu informacji zwrotnej. Tu też można podrzucić im zwroty typu:  „Dziękuję za zwrócenie na to uwagi – to pomaga mi spojrzeć na to inaczej” lub „Trochę trudno było to usłyszeć, ale doceniam twoją wskazówkę”. Dzięki takiemu dialogowi towarzyszącemu informacji zwrotnej staje się ona troskliwą wymianą. W ocenie koleżeńskiej uczące jest dla osoby przekazującej informację zwrotną wyjaśnienie od osoby ją otrzymującej, co było pomocne, a co odebrane było jako niepotrzebne zawstydzenie.

Można to robić wspólnie formułując informacje zwrotną do anonimowej pracy, a następnie przekazując ją sobie w parach. Uczące jest również wyjaśnienie przez osobę otrzymującą informację zwrotną, jak się czuła, co odebrała jako krytykę, a co jako pomoc.

Z czasem uczniowie zaczynają rozumieć, że krytyka jest naturalnym i niezbędnym elementem rozwoju, a nie sygnałem porażki lub wyrokiem skazującym..

Aby naprawdę utrwalić te umiejętności, uczniowie potrzebują okazji do ćwiczenia informacji zwrotnej w realnych sytuacjach, bez ryzyka. Można to osiągnąć poprzez ćwiczenia z odgrywaniem ról, które odzwierciedlają sytuacje, z którymi mogą się spotkać również poza szkołą. Odgrywając role obu stron, uczniowie mogą zastanowić się nad pojawiającymi się emocjami i określić, co pomogło im pozostać otwartymi na rozmowę.

Ucząc uczniów, jak udzielać i przyjmować krytykę nie tylko pomagamy im tworzyć lepsze prace. Pomagamy im zachowywać pewność siebie w sytuacjach, które nie zawsze są i będą przyjazne. Uczymy ich, że bycie krytykowanym nie jest tym samym, co bycie poniżanym, a to umiejętność życiowa, która będzie im służyć długo po opuszczeniu szkoły.

Inspiracja artykułem Clementinę Jose