Zdarza się, że w klasie jest uczeń, który swoim zachowaniem przeszkadza w lekcji i denerwuje nauczyciela.

Jeśli nauczyciel nic z tym nie zrobi, to sytuacja się utrwala, a nawet nasila. Dzieci i młodzi ludzie potrzebują granic i ciągle próbują, czy mogą je przekroczyć. Nie oznacza to, że należy przede wszystkim egzekwować przestrzeganie ustalonych zasad. Warto również poznać przyczyny złego zachowania.

Lata temu, gdy zaczynałam pracę w szkole, uczyłam klasę drugą licealną. Była to bardzo trudna klasa. Przewodziło jej kilku chłopców, którzy „rozwalali” lekcje. Reszta klasy nie mogła się uczyć, gdyż oni uniemożliwiali proces nauczania. Nie będę opisywać, w jaki sposób, gdyż każdy z nauczycieli wie, o co chodzi. Apelowałam do uczniów, pytałam ich, dlaczego tak się zachowują, i nic to nie zmieniało.

Po roku męki przestałam uczyć tę klasę i przejęła ją nauczycielka, która była uznawana za niezwykle ostrą nauczycielkę. Stosowała wobec klasy drakońskie metody, niestety to też nie pomogło i do matury klasa dotarła zdziesiątkowana.

Z perspektywy czasu teraz wiem, co powinnam zrobić. Przemawianie do całej klasy nie miało sensu. Trzeba było umówić się z każdym z chłopców po lekcjach w neutralnym miejscu i porozmawiać od serca. Nie wiem, czy na pewno by podziałało, ale przynajmniej dowiedziałabym się, o co chodzi.

Wydaje mi się, że to jest podstawa – dowiedzieć się, jakie są przyczyny złego zachowania. W tamtym przypadku prawdopodobnie chodziło o walkę o władzę. Tych kilku uczniów dyktowało warunki, mieli władzę nad klasą i nie chcieli stracić pozycji. Prawdopodobnie nie miało to nic wspólnego ze mną.

Dwóch z nich pochodziło z tak zwanych rozbitych rodzin i ich mamy nie miały na nich wpływu. Trzeci miał ojca wojskowego, który stosował tak zwany zimny wychów.

Można sądzić, że nauczyciel matematyki w liceum nie musi zajmować się wychowaniem młodych ludzi, powinien przekazywać wiedzę matematyczną. Jednak mając takich opornych uczniów, nie da się prowadzić procesu nauczania.

Próbowałam zgłosić się po pomoc do wychowawczyni klasy, ale ona twierdziła: „Ja nie mam z nimi żadnego kłopotu”. Nauczyciele odwracali się od problemu, gdyż tradycyjne metody interwencji nie działały. Chłopcom nie zależało na dobrych wynikach, a nawet na tym, czy przejdą do następnej klasy. Oceną zachowania w ogóle się nie interesowali.

Kiedy uczniowie mają trudności z regulowaniem emocji lub są wycofani czy buntowniczy, dorośli skupiają się na powstrzymaniu takiego zachowania. Ale skupianie się jedynie na korygowaniu zachowań nie przynosi efektów.

Trzy wskazówki, co warto zrobić, choć nie ma gwarancji, że przyniosą efekty.

1. Przyjrzeć się uczniowi

Przyjrzeć się uczniowi z ciekawością, zanim się zareaguje. Oznacza to zadanie sobie pytań: „Co wiem o tym uczniu?”, „W czym jest on dobry?”, „Z kim nawiązuje kontakt?”, „Kiedy wydaje się najbardziej pewny siebie?”, „Jakie ma zainteresowania?”. Czasami odpowiedzi na te pytania mogą całkowicie zmienić sposób reagowania. Może się okazać, że uczeń ma trudną sytuację w domu albo walczy o pozycję w klasie, o uwagę rówieśników i nauczyciela.

Odpowiedzi na te pytania dają grunt pod rozmowę i nawiązanie kontaktu. Nawiązać rozmowę można w każdej chwili albo umówić się na rozmowę po lekcjach. Nie powinna ona być korygująca, ale powinna pokazywać uczniowi, że dorosły się nim interesuje. Pierwsza rozmowa nie musi zahaczać o zachowanie ucznia. Jeśli dowiemy się, co interesuje ucznia, to możemy z ciekawością o tym posłuchać, a potem podczas lekcji nawiązywać do tego tematu. Oczywiście nie odnosząc się do osoby ucznia na forum klasy. Można zapytać ucznia o zainteresowania, obserwować, co robi w wolnym czasie, i dowiedzieć się, z czego jest dumny.

Chodzi o zmianę relacji pomiędzy nauczycielem i uczniem. Trzeba to zrobić jak najszybciej, bo jeśli złe zachowania się utrwalą, to nauczyciela nie będzie już stać na sympatię.

Nie oznacza to, że od nawiązania kontaktu znikną problematyczne zachowania, ale oznacza to, że zmieni się relacja, a to jest najważniejsze.

2. Zauważać sytuacje, gdy uczeń wyjątkowo dobrze się zachowuje

Często przyzwyczajamy się do złych zachowań ucznia, oczekujemy na nie i w ten sposób spełnia się przepowiednia. Trzeba zwracać uwagę na sytuacje, w których takie zachowania nie występują, kiedy uczeń osiąga sukcesy. Wyjątki od złych zachowań nie są przypadkami. Mogą pomóc zidentyfikować mocne strony ucznia, dać mu wsparcie i budować z nim relacje.

Pomysł polega na tym, aby uczeń dostawał uwagę, gdy dobrze się zachowuje, a nie wtedy, gdy rozrabia. Taki problemowy uczeń często walczy o uwagę poprzez złe zachowanie, wie, że wtedy będzie w centrum zainteresowania.

Można stwarzać samemu takie sytuacje. Na przykład powierzać uczniowi wyróżniające go zadania, obdarzać go zaufaniem.

Można też zapytać innego nauczyciela, który dobrze sobie radzi z uczniem, jakie strategie stosuje. Im więcej o uczniu wiemy, tym mamy większe szanse pomóc jemu i sobie.

3. Utrzymywać wysokie oczekiwania w stosunku do ucznia

Zawodząc się na kimś, jesteśmy skłonni mieć mniejsze w stosunku do niego oczekiwania w przyszłości. Podobnie jest w relacjach z trudnym uczniem. To niestety ma odwrotny skutek. Po pierwsze, może to być dla ucznia wygodne (mniej ode mnie wymagają), a po drugie, może skutkować brakiem poprawy (nie wierzą we mnie, mogę się nie starać).

Zamiast mówić: „Podejmujesz złe decyzje”, możemy powiedzieć: „Ten wybór nie spełnił oczekiwań klasowych, ale wiem, że możesz dokonać lepszego”. Zamiast: „Dlaczego nie potrafisz się dobrze zachowywać?”, możemy powiedzieć: „Widzę, że masz teraz trudności. Zastanówmy się, co się stało i co możesz zrobić inaczej następnym razem”. Często uczeń potrzebuje usłyszeć: „Wiem, że jesteś zdolny i nie zamierzam cię zostawić”. Uczeń potrzebuje wiedzieć, że dorośli wierzą w jego możliwości i chcą mu pomóc.

Wracając do przykładu podanego na początku. Wyjściem z tej trudnej sytuacji było porozmawianie z każdym uczniem, poznanie go, zrozumienie, co jest przyczyną złego zachowania, dostrzeżenie pozytywnych stron ucznia, docenienie jego dobrego zachowania, niespisywanie ucznia na straty i zaoferowanie mu pomocy. Niestety, jako młoda nauczycielka nie znałam tych wskazówek i poległam w tej sprawie. Oczekiwanie, że sprawa sama się rozwiąże i uczeń się poprawi, nie jest efektywną strategią.

Jeśli udało Ci się zastosować dobrą strategię przemiany nieznośnego ucznia w ucznia współpracującego, to napisz do mnie, jak Ci się to udało?

danuta.sterna@gmail.com

Inspiracja artykułem Rachel Edoho-Eket.