Notowanie ręczne nie jest jedynie tradycyjną alternatywą dla cyfrowych narzędzi. Może wspierać koncentrację, selekcjonowanie i porządkowanie informacji, a także sprzyjać głębszemu przetwarzaniu wiedzy. Papierowy zeszyt, jeśli jest świadomie wykorzystywany w procesie nauczania, staje się nie tylko miejscem zapisywania treści, lecz także narzędziem refleksji, samooceny i monitorowania własnego uczenia się. Może być również wykorzystany w razie katastrofy, gdy konieczne jest nauczanie zdalne, a nie ma prądu.

Notując ręcznie, mamy większe szanse na uporządkowanie swoich pomysłów, wizualizowanie kluczowych koncepcji i lepsze śledzenie własnego postępu w nauce.

Autentyczna nauka wymaga skupienia i głębokiego, nieprzerwanego zagłębiania się w temat. Staramy się ograniczać cyfrowe rozpraszacze i dlatego papierowy notatnik powraca do szkół.

Według profesora medycyny Uniwersytetu Michigan Michaela Hortscha ciągłe rozpraszanie uwagi może hamować zdolność umysłu do zapamiętywania informacji. Podobnie psycholog Daniel Goleman zauważył, że zdolność koncentracji jest „ważniejsza niż iloraz inteligencji czy status społeczno-ekonomiczny rodziny, w której dorastałeś, w kontekście sukcesu zawodowego, finansowego i zdrowia”.

Studenci mogą twierdzić, że potrafią sprawnie żonglować wieloma zadaniami. Jednak badania wskazują, że ludzie nie są stworzeni do wielozadaniowości: według Cleveland Clinic wielozadaniowość sprawia, że jesteśmy „mniej wydajni i bardziej podatni na błędy”. Stosując notatki ręczne, mamy większe możliwości skupienia się.

Warto również przygotować się na sytuację, gdy nie będziemy mogli skorzystać z technologii, na przykład, gdy zabraknie prądu. Papierowy notatnik uniezależnia nas na czas takiej katastrofy.

Papierowe notatniki nie tylko wymagają od uczniów zwolnienia tempa i syntezy informacji, ale także stanowią potężne narzędzie do powtórek i samooceny. Jeśli nasi uczniowie nauczą się prowadzić notatki, to papierowy notatnik/zeszyt może stać się głównym miejscem pracy ucznia.

Dobrze, gdy uczniowie mają możliwość przeglądania swoich notatek, ich reorganizacji, uzupełniania o diagramy, rysunki, mapy myśli, zapisywania własnych pytań i refleksji itp. Zeszyt może stać się aktywnym miejscem nauki.

Taką funkcję pełni Mój zeszyt pomagający się uczyć. W dobie pośpiechu i niepewności wypróbowany sposób notowania ręcznego pomaga uczniom w skupianiu się, wytrwałości i samodzielności.

W Polsce zaczęliśmy propagować prowadzenie zeszytu (wtedy nazwanego OK zeszyt) w 2015 roku. Szukałam wtedy odnośników do tego pomysłu w edukacji w innych krajach i nie znalazłam.

Czas pandemii pokazał nam, że technologie są zawodne i uczenie się online nie daje oczekiwanych efektów. W czasie COVID-19, gdy nauka online spadła nagle na szkoły, mogliśmy zaobserwować, jak ona jest zawodna. Myślałam wtedy o dużo prostszym sposobie nauczania na odległość, w postaci zaplanowanego przez nauczyciela zeszytu papierowego, dostarczanego w formie papierowej uczniom. Pomysł oparty był na moim doświadczeniu prowadzenia przez moich uczniów zeszytów. Lata temu, w czasie, gdy uczyłam w szkole, przygotowywałam dla uczniów materiał w formie skryptu i miejsc do wypełniania przez nich samych. Ta forma pełniła rolę podręcznika dla uczniów i jednocześnie ich własnego notatnika refleksji. Uniezależniał on mnie i moich uczniów od używania podręcznika, ale przede wszystkim dawał uczniom samodzielność i sprawczość.

Możemy spodziewać się następnych katastrof i dlatego warto zachować zeszyt i nauczyć się go wykorzystywać.

Tym bardziej się ucieszyłam, gdy przeczytałam artykuł Benjamina Barbour, nauczyciela historii w USA, który planował powrót do papierowych zeszytów w 2022 roku. Polecam jego artykuł z 2021 roku. Przyświecał mu cel spowolnienia tempa nauki i możliwość jej pogłębienia.

Zdaniem zwolenników papierowych zeszytów sporadyczne korzystanie z notatek papierowych nie wystarcza; praca z zeszytem powinna być stałym elementem uczenia się. Takie podejście proponuje Mój zeszyt pomagający się uczyć. Jest on tworzonym przez ucznia podręcznikiem, zapisem procesu uczenia się i postępów w nauce. Służy zapamiętywaniu, refleksji i powtórzeniu. Uczeń może go używać stale, dopisywać swoje refleksje i uzupełniać go o nowe treści.

Nauczyciel rozpoczynający pracę z zeszytem uczniowskim powinien pamiętać o kilku wskazówkach:

Własność: Zeszyt należy do ucznia. Nie powinno się go oceniać stopniami. Za to można ucznia zachęcać do jego prowadzenia i doceniać. Uczniowie lubią ozdabiać swoje zeszyty, personalizować je. Można rezerwować czas na to w czasie lekcji albo zachęcać do dbania o zeszyt w szkole i w domu.

Organizacja: Trzeba ustalić żelazne punkty, które warto, aby znalazły się w zeszycie ucznia. Przede wszystkim powinny tam być cele uczenia się, kryteria sukcesu, refleksja ucznia i informacja zwrotna do pracy ucznia. Ta ostatnia może pochodzić od nauczyciela, ale może też być w formie oceny koleżeńskiej lub samooceny.

Ocenianie: Tylko w postaci informacji zwrotnej. Można wraz z uczniami określić kryteria sukcesu do zeszytu i w informacji zwrotnej tylko do nich się odnosić. Jednak najważniejsza w zeszycie jest samoocena. To uczeń sam decyduje, czy tak prowadzony zeszyt pomaga mu się uczyć.

Gdy lata temu prowadziłam z uczniami ich zeszyty, określiliśmy, co warto, aby się w nich zawierało. Od czasu do czasu zbierałam zeszyty i dawałam uczniom informacje zwrotną na temat jego prowadzenia. Teraz myślę, że zeszyt może pomóc w ustaleniu oceny sumującej na koniec roku. Może stanowić magazyn dowodów na uczenie się ucznia. Uczeń może przedstawić części zeszytu jako podstawę do ustalenia oceny.

Pomysł Mojego zeszytu pomagającego się uczyć (wtedy OK zeszytu) przedstawiłam w 2015 roku. Od tego czasu wielu nauczycieli zaczęło go prowadzić na swoich lekcjach. Ich opinia dotyczy pomocy uczniom w nauce (lepsze wyniki) oraz pomocy nauczycielowi w organizacji lekcji.

Regularny powrót do zapisywania aktywuje umiejętności motoryczne i, angażując zarówno mózg, jak i ciało, koduje naukę głębiej niż pisanie na klawiaturze. Szkicowanie, tworzenie map myśli i diagramów może ujawnić luki w nauce, zgodnie z badaniem z 2022 roku — a także skłania do dalszych dociekań, gdy uczniowie reorganizują informacje. W zeszycie uczniowie mogą mieć słownik kluczowych pojęć, który jest aktualizowany i daje uczniom możliwość przypomnienia sobie znaczenia ważnych pojęć i połączenia ich z nową poznawaną nauką.

Zeszyt zwykle jest bardzo ceniony przez uczniów, pomaga im w powtórzeniu i przygotowaniu się do sprawdzianu i egzaminu. Skromny zeszyt staje się zaufaną i cenioną przestrzenią, do której uczniowie często zaglądają. Niektórzy nauczyciele pozwalają uczniom korzystać z zeszytu w czasie sprawdzianu, wtedy uczniowie jeszcze bardziej dbają o jego zawartość.

Ważną częścią zeszytu są notatki i refleksje ucznia. Dobre robienie notatek wydaje się proste. Profesor psychologii Daniel Willingham wyjaśnia jednak, że w rzeczywistości sporządzenie dobrych notatek wymaga od uczniów żonglowania wieloma zadaniami poznawczymi. Podczas słuchania wykładu nauczyciela uczniowie muszą zwracać uwagę zarówno na nauczyciela, jak i na notatki, uważnie słuchać i decydować, co jest na tyle ważne, aby to zanotować, a następnie szybko zapisywać kluczowe punkty. Badacze stwierdzają, że tylko 30–45 procent istotnych informacji jest faktycznie zapisywanych, przez co pierwszy szkic notatek ucznia jest z natury fragmentaryczny.

Aby ułatwić robienie notatek, uczniowie powinni do nich wracać, aby je poprawić i uzupełnić. Zeszyt należy traktować zeszyt jako „żywy dokument”, polecać uczniom przejrzenie starszych notatek i uzupełniać je.

Można organizować tygodniowe powtórzenie, zajrzenie do notatek z całego tygodnia i poczynienie zmian. Naukowcy uważają, że powtórzenia i sięganie cykliczne do już zdobytej wiedzy i umiejętności pomagają w zapamiętywaniu i efektywnej nauce. Można polecić uczniom zapisanie wszystkiego, co pamiętają, nie zaglądając do notatek, a potem uzupełnić zapis po przeczytaniu własnych notatek z zeszytu. Pokazuje to uczniom wartość sporządzania notatek.

Ważną częścią notatek są rysunki, mapy myśli, adnotacje. Uczniowie mogą mieć własny kod zapisywania, który skraca czas notowania. Mogą używać różnych kolorów i symboli. W starannie zaprojektowanym badaniu z 2018 roku badaczka Myra Fernandes porównała rysowanie z innymi taktykami uczenia się, takimi jak pisanie, oglądanie materiałów wizualnych i słuchanie wykładów, i ustaliła, że rysowanie zapewnia najwyższy wskaźnik zapamiętywania – mniej więcej dwukrotnie większy niż pisanie. W innych badaniach studenci, którzy wykorzystywali mapy myśli do zmagania się ze złożonymi koncepcjami, zapamiętywali więcej materiału i ujawniali krytyczne luki w swoim rozumowaniu. Reprezentacja graficzna jest niezwykle efektywnym sposobem trwałego uczenia się.

Pisanie ręczne zajmuje więcej czasu niż wystukiwanie na klawiaturze, ale właśnie wtedy uczeń myślą zostaje dłużej przy temacie.

Zapisywanie ręczne myśli pobudza do nagłego przypływu inspiracji, potrzeby powrotu i przejrzenia notatek, uzupełnienia luk i uporządkowania myśli.

Oprócz tego pisanie ręczne ćwiczy bardzo potrzebną motorykę.

Refleksja własna ucznia jest jądrem uczenia się, bez niej nauka staje się jedynie zapamiętywaniem. Częste sporządzanie refleksji, gromadzenie jej i porządkowanie w jednym miejscu pozwala uczniom wrócić do poprzednich refleksji i szukać zarówno wzorców, jak i zmian. Daje to szansę na zobaczenie, jak zmieniał się sposób myślenia ucznia z biegiem czasu, i identyfikowanie obszarów niejasności.

Można też wymienić się notatkami z innym uczniem i je uzupełnić.

Można skorzystać z notatek, aby opracować zadania na sprawdzian.

W badaniu z 2020 roku uczniowie, którzy zapoznali się z materiałem, a następnie stworzyli własne pytania testowe, uzyskali o 33% lepsze wyniki w teście uzupełniającym niż studenci, którzy po prostu powtórzyli materiał z podręcznika.

Opracowanie pytań na sprawdzian sprzyja zastanowieniu się nad tym, czego się nauczyło, i określeniu, co jest w tym najważniejsze.

Inspiracja artykułem Stephena Merrilla i Paige Tutt, w którym można znaleźć więcej odnośników do badań nad ręcznym zapisywaniem.