Odmowa wykonania zadania nie zawsze oznacza lenistwo czy brak motywacji. Może wynikać z lęku przed porażką, przytłoczenia nadmiarem pracy lub obawy przed oceną. Jak reagować, by nie zaostrzać konfliktu, a jednocześnie wspierać ucznia w podejmowaniu działania? Poznaj 9 strategii, które pomogą nauczycielowi zrozumieć przyczyny odmowy i skuteczniej wspierać ucznia w nauce.

Uczeń odmawia wykonania zadania lub ostentacyjnie demonstruje brak zainteresowania. Odmowa może nie być wyrażona głośno, ale może przejawiać się na przykład nagłą potrzebą wyjścia z klasy lub chęcią zajęcia się czymś innym.
Nauczyciel nie wie, jak sobie z tym poradzić, ponieważ na studiach nie uczono go, jak radzić sobie z takimi sytuacjami. To, co na pierwszy rzut oka może wyglądać na lenistwo, może maskować zupełnie inny problem: niepewność co do tego, od czego zacząć, przytłoczenie skalą zadania, lęk związany z wcześniejszymi błędami w nauce lub obawę przed oceną i krytyką.
Warto zbadać, co stoi na przeszkodzie w rozpoczęciu lub ukończeniu pracy przez ucznia. Można go o to zapytać i, w zależności od odpowiedzi, odpowiednio zareagować. Celem jest stworzenie partnerstwa edukacyjnego z uczniem, a nie wymuszanie na nim posłuszeństwa. Czasami może pomóc zgrupowanie uczniów z tym samym problemem i udzielenie im dodatkowego wsparcia. Uczeń może poczuć się zachęcony do pracy, gdy widzi innych uczniów mających podobne trudności.
Oto dziewięć sprawdzonych przez nauczycieli strategii radzenia sobie z problemem unikania pracy lub odmowy jej wykonywania w klasie. Można zastosować jedną z nich po ustaleniu przyczyny odmowy.
1. Kontrolowany wybór
Daj uczniowi wybór dotyczący treści zadania. Uczeń podejmujący decyzję jest znacznie bardziej zmotywowany do wykonania zadania. Wybór może dotyczyć również odmowy wykonania zadania, ale uczeń musi wiedzieć, jakie mogą być tego konsekwencje. Na przykład może się okazać, że nie będzie umiał rozwiązać podobnego zadania na sprawdzianie.
Inny rodzaj wyboru to na przykład:
• „Chcesz zacząć od góry czy od dołu?”
• „Wolałbyś pracować przy biurku czy przy stole?”
• „Czy chcesz użyć długopisu, ołówka czy markera?”
• „Które zadanie tekstowe chcesz rozwiązać w pierwszej kolejności?”
2. Bez prokrastynacji
Uczeń może powiedzieć: „Zrobię to później”, a potem: „Zrobię to jutro”, a w końcu: „Czy mogę dostać dodatkowy dzień?” i tak dalej. Warto przeciwdziałać odkładaniu pracy na później i skupić uwagę ucznia na zadaniu. Służy temu wyznaczanie punktów kontrolnych, na przykład: „Do 11:10 muszę zobaczyć waszą wersję roboczą i usłyszeć lub zobaczyć, co dodaliście lub zmieniliście od wczoraj” lub „Do 11:30 musicie przesłać poprawioną wersję i odpowiedzieć na trzy pytania”.
3. Zawężenie zadania
Uczeń może być przytłoczony poleceniem. Można pomóc mu, dzieląc zadanie na części i oczekując, że będzie wykonywał je kolejno.
Można polecić mu wykonanie jednej konkretnej czynności, na przykład ponowne przeczytanie instrukcji i dodanie do niej adnotacji, przeczytanie pierwszej strony zamiast całego rozdziału lub rozwiązanie części zadania matematycznego.
4. Pozytywne wzmocnienie
Warto doceniać nawet najmniejsze postępy, na przykład zabranie głosu w dyskusji. Kiedy uczniowie zaczynają otrzymywać pozytywne informacje zwrotne, stają się bardziej zmotywowani i wykonują więcej zadań. To z kolei skutkuje otrzymywaniem kolejnych pozytywnych informacji zwrotnych i ukończeniem jeszcze większej liczby zadań. Poczucie własnej sprawczości wzmacnia motywację wewnętrzną.
5. Obniżenie oczekiwań
Perfekcjonizm powstrzymuje niektórych uczniów przed podjęciem działania. Obawiają się, że nie wykonają pracy idealnie. Boją się rozczarowania, zawiedzenia innych lub samych siebie, zażenowania, upokorzenia i popełnienia błędu. Uczniowie czasami wolą unikać działania, aby nie doświadczać tych nieprzyjemnych uczuć.
Pomocne może być docenianie samych prób oraz kształtowanie pozytywnego podejścia do popełniania błędów. Można uznawać nieukończone lub chaotyczne próby za wartościowy wkład w naukę.
6. Zapewnienie zwycięstwa
Uczniowie mogą mieć tendencję do poddawania się. Jeśli zapowiedziana jest ocena za wykonanie pracy, uczeń może być przekonany, że dostanie niską ocenę i poniesie porażkę. Dlatego może wybrać odmowę. W takiej sytuacji pomocne może być zastąpienie oceny podsumowującej informacją zwrotną.
Innym rozwiązaniem jest proponowanie uczniowi zadań, z którymi na pewno sobie poradzi. Może to wzbudzić w nim poczucie dumy i spełnienia.
7. Współpraca z domem ucznia
Można zachęcać uczniów do informowania swoich rodzin o wykonywanej (lub niewykonywanej) pracy. Można to połączyć z samooceną dotyczącą własnych postępów. Uczniowie mogą raz w tygodniu pisać podsumowanie swojej pracy, które zawiera:
• ocenę własnej aktywności na zajęciach;
• listę niewykonanych zadań;
• plan poprawy oceny;
• liczbę nieobecności i plan nadrobienia zaległości;
• jedno konkretne osiągnięcie tygodnia, z którego uczeń jest dumny.
8. Zapewnienie asysty
Nauczyciel może usiąść przy uczniu i asystować mu podczas prób wykonania zadania.
Może to zapewnić uczniowi poczucie bezpieczeństwa i pomóc mu się skupić. Taka obecność może również ograniczyć odkładanie pracy na później.
9. Przedstawienie zasad
Jeśli pozostałe strategie zawiodą, można wprowadzić zasadę: uczeń może odmówić wykonania zadania, ale w tym czasie nie może zajmować się niczym innym.
Czas podczas lekcji jest zarezerwowany na aktywną naukę. Nauczyciel może powiedzieć: „Możesz tu siedzieć i nic nie robić, jeśli chcesz — to twój wybór — ale nie będziesz poświęcać czasu na robienie czegoś innego, żeby uniknąć zadania”.
Może też przypomnieć: „Termin oddania zadania upływa ______” lub dodać: „Chętnie pomogę, kiedy będziesz gotowy. Po prostu daj mi znać!”.
Rozwiązanie problemu odmowy pracy wymaga metody prób i błędów oraz mnóstwa cierpliwości. Nawet wtedy najbardziej przemyślane strategie mogą nie sprawdzić się u każdego ucznia. Jeśli problem się powtarza, warto porozmawiać z innymi nauczycielami i opiekunami ucznia, aby wspólnie zastanowić się nad przyczynami jego zachowania i sposobami udzielenia mu wsparcia.
Inspiracja: artykuł Paige Tutt „9 Strategies for Tackling Student Work Refusal”.