Każda klasa jest inna, a uczniowie różnią się zdolnościami, tempem pracy i motywacją do nauki. Jak zadbać o to, by każdy mógł się rozwijać, nie nudził się ani nie czuł pozostawiony w tyle? Podpowiadamy, jak pracować w zróżnicowanej klasie, budować relacje, wspierać współpracę i dostosowywać zadania do możliwości uczniów.

Każda klasa jest inna. Uczniowie mają różne zdolności i motywację do nauki. Prowadząc lekcje w równoległych klasach, widzimy, że to, co jest możliwe w jednej klasie, zupełnie nie sprawdza się w drugiej.

Jeśli nauczyciel korzysta z podręcznika, może traktować wszystkich uczniów jednakowo, a przecież nawet w jednej klasie uczniowie rozwijają się w różnym tempie. Na matematyce widać to bardzo wyraźnie: uczniowie w swoim tempie „dorastają” do różnych umiejętności. To, co jednego dnia jest dla nich nieosiągalne, po pewnym czasie staje się jasne i zrozumiałe.

Jak pracować w zróżnicowanej klasie? Oto kilka wskazówek uzupełnionych o przykłady nauczycieli z Frajdy z nauczania.

Budowanie społeczności i więzi w klasie

Jeśli uczniowie tworzą zgraną grupę, mogą sobie wzajemnie pomagać i się wspierać. Wrogiem więzi jest rywalizacja. Dzieli ona uczniów i sprzyja osamotnieniu w procesie uczenia się.

Aby mogła zaistnieć więź, uczniowie muszą się wzajemnie poznać. Dlatego warto, aby pracowali w parach i grupach, poznawali się nawzajem i uczyli się od siebie. Dobrym pomysłem jest losowanie uczniów do ławek na pewien czas. Dzięki wspólnej pracy uczniowie mają okazję lepiej się poznać.

Korzystna jest też praca w grupach, w których uczniowie działają na rzecz całego zespołu, a nie tylko osiągania własnych korzyści.

Ważne jest wspólne ustalenie norm klasowych, których przestrzeganie będzie budowało więź pomiędzy uczniami.

Budowanie społeczności w klasie polega na wzajemnej pomocy i świętowaniu wspólnych sukcesów.

Angażowanie się w dyskusję

Ważnym krokiem w kierunku zaangażowania uczniów w naukę jest umożliwienie im dyskusji i wyrażania własnych opinii. Bardzo dobrze, gdy uczniowie mogą bez obawy przed krytyką i ocenianiem podzielić się z innymi własnym zdaniem.

Może się to odbywać na każdym etapie lekcji: na początku, gdy pojawiają się pomysły na rozwiązanie problemu, w trakcie pracy, gdy można konsultować wybrane sposoby rozwiązania, oraz na końcu, gdy przedstawiane są efekty pracy.

Dyskusja w klasie ma dodatkową korzyść: pozwala wykrywać błędne koncepcje, omawiać powszechne nieporozumienia i poszukiwać innowacyjnych rozwiązań. Daje też każdemu możliwość włączenia się do rozmowy.

Nauczyciel może zadawać uczniom pytania otwarte i zachęcać ich do poszukiwania odpowiedzi w parach lub małych grupach. To sprzyja dyskusji i zachęca uczniów do wyrażania własnego zdania.

Współpraca

Uczniowie często efektywniej uczą się od rówieśników niż wtedy, gdy coś tłumaczy im osoba dorosła. Rówieśnik posługuje się językiem znanym uczniom, a ponadto sam musiał wcześniej zrozumieć dany problem. Nauczycielowi czasami trudno dostrzec, czego uczniowie jeszcze nie rozumieją.

Najlepiej, gdy uczniowie mają możliwość pracy w małych, zróżnicowanych grupach, w których każdy wnosi coś innego.

Peter Liljedahl opracował metodę „myślącej klasy”, w której każda grupa ma tylko jeden marker i jedną tablicę, a uczniowie muszą współpracować, aby znaleźć i uzasadnić swoje rozwiązanie.

Różnicowanie problemów i wybór

Nauczyciel może przedstawić uczniom lub zespołom kilka wersji zadania do wyboru. Wtedy zadania są lepiej dostosowane do możliwości uczniów.

Wymaga to od nauczyciela różnicowania zadań i zgody na to, by uczniowie sami je wybierali. Sam wybór znacząco wspiera rozwijanie odpowiedzialności uczniów za własną naukę.

Nauczyciel może określić poziom trudności poszczególnych zadań. Przeważnie uczniowie po pewnym czasie wybierają trudniejsze wersje, o ile nie są oceniani za swój wybór.

Bez nagradzania szybkości

Zwykle w szkole nagradzani są uczniowie, którzy najszybciej wykonują zadanie. Jednak szybkość nie jest najważniejsza. Można na przykład zwracać uwagę na to, jak eleganckie jest rozwiązanie lub jak dobrze zostało wyjaśnione. To daje możliwość osiągnięcia sukcesu różnym uczniom.

Jeśli uczniów nie pogania presja czasu, rozwiązania zadań są przeważnie bardziej wartościowe.

Rywalizacja nie jest wskazana. Dopuszczalna może być jedynie rywalizacja z samym sobą, kiedy uczeń zauważa, że radzi sobie lepiej niż wcześniej.

Zauważalne korzyści z różnorodności

Nauczyciele przeważnie uważają, że łatwiej nauczać klasę złożoną z uczniów reprezentujących ten sam poziom. Faktycznie upraszcza to nauczanie, ale proces uczenia się wzbogacają różne perspektywy i sposoby podejścia do problemu.

Uczniowie powinni doceniać i szanować różne opinie oraz wkład swoich kolegów i koleżanek.

Skrzyneczka mistrzów

Jeśli nauczyciel zorientuje się, że część uczniów już opanowała materiał, a część jeszcze nie, przeważnie zaczyna ponownie tłumaczyć to samo zagadnienie tym drugim. Niestety „szybsi” uczniowie zaczynają się wtedy nudzić, a „wolniejsi” mogą się denerwować, że wciąż nie rozumieją omawianego zagadnienia.

Można wtedy poprosić uczniów o wzajemne tłumaczenie zagadnienia w parach, ale nie zawsze spotyka się to z entuzjazmem.

Pewien czas temu wraz z grupą nauczycieli opracowaliśmy pomoc dydaktyczną Skrzyneczkę mistrzów, która zawiera polecenia dla szybciej pracujących uczniów, tak zwanych mistrzów. Polecenia są odpowiednie do wykorzystania na różnych przedmiotach i na każdym etapie edukacyjnym. Polegają na pogłębianiu wiedzy na dany temat, a nie przechodzeniu do kolejnych zagadnień.

Inspiracją był artykuł Nancy Ironside

Poprosiłam nauczycielki z Frajdy z nauczania, aby podzieliły się swoimi sposobami radzenia sobie ze zróżnicowaną klasą. Poniżej wskazówki: Krystyny Dąbek, Joanny Dominiak, Beaty Fiszer, Beaty Górczyńskiej, Barbary Jaworowicz, Justyny Klink-Jelito Joanny Sułek, Bożeny Rakowskiej.

Barbara Jaworowicz, nauczycielka fizyki w Szkole Podstawowej w Skulsku

Menu obiadowe. To sposób organizacji pracy na lekcji, który pozwala uczniom dokonać wyboru zadań, dostosowując ich liczbę i poziom trudności do własnych możliwości. Poszczególne części menu odpowiadają kolejnym etapom pracy z omawianym zagadnieniem: od zadań wprowadzających przez utrwalenie podstawowych pojęć, po ćwiczenia wymagające samodzielnego rozwiązania problemów. Dla uczniów poszukujących wyzwań przewidziano zadanie deserowe o podwyższonym stopniu trudności. Uczniowie rozpoczynają od przystawki, wybierając jedno zadanie, które pozwala im uruchomić dotychczasową wiedzę i przygotować się do omawianego tematu. Następnie przechodzą do zupy, w której samodzielnie decydują, które dwa zadania wykonają, aby sprawdzić rozumienie podstawowych pojęć. W daniu głównym wybierają dwa zadania spośród czterech propozycji, ćwicząc zastosowanie poznanych zależności w praktyce. Deser stanowi dodatkowe wyzwanie dla uczniów, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę i zmierzyć się z problemem wymagającym połączenia kilku umiejętności. Nauczyciel pełni rolę przewodnika, obserwuje pracę uczniów, udziela wskazówek, zadaje pytania naprowadzające i pomaga w razie trudności. Uczniowie mogą pracować indywidualnie lub w parach.

………………………………………………………………………………………….

Beata Górczyńska, nauczyciel etyki, nauczyciel współorganizujący proces kształcenia w Niepublicznej Szkole Podstawowej nr 1 im. Krzysztofa Kolumba w Żyrardowie.

W pracy z klasą zróżnicowaną dobrze sprawdza się też koncepcja sześciu myślowych kapeluszy Edwarda de Bono. Łączy ona pracę w małych grupach z angażowaniem uczniów w dyskusję w formie bezpiecznego, uporządkowanego dialogu, gdzie każdy głos ma znaczenie. Obok rozwijania umiejętności analizy i argumentowania z różnych perspektyw, narzędzie to uczy także porządkowania dyskusji, współpracy i rozwija twórcze myślenie u uczniów.

Zajęcia wg tej koncepcji zaczynają się od przedstawienia przez nauczyciela problemu lub tematu. Potrzebny jest moderator dyskusji. Może być nim nauczyciel lub wybrany uczeń (chętny lub wybrany). Moderator otrzymuje niebieski kapelusz lub go wylosowuje. Resztę uczniów dzieli się na 5 mniejszych grup i przydziela każdej z nich jeden kapelusz (losowo lub uwzględniając znajomość mocnych stron uczniów). Kapeluszami mogą być przestrzenne rekwizyty wykonane z papieru (np. origami) lub narysowane na kartce. Każdy kapelusz reprezentuje pewien tryb myślenia (stan umysłu, perspektywę), a uczniowie zakładają go symbolicznie i skupiają się jedynie na danym aspekcie określonym przez kolor.

• Kapelusz biały (dane) – symbolizuje analityczne, logiczne, wnikliwe i merytoryczne podejście do problemu: fakty, dane, liczby. Przykładowe zadanie dla grupy: Wypiszcie co najmniej 3 fakty dotyczące tematu. Przykładowe wypowiedzi: Wiem, że…, Mam informację o …, Dowiedziałem się, iż… Dane pokazują, że… Z badań wynika… [Możliwe dostosowania: uczniowie pracują na prostych, wizualnych danych bądź na przygotowanych gotowych zestawach informacji].
• Kapelusz czerwony (emocje) – reprezentuje myślenie emocjonalne, empatyczne, wyrażanie uczuć, wszystkiego, co subiektywne, nawet irracjonalne, gdzie niczego nie trzeba argumentować.. Przykładowe zadanie dla grupy: Wypiszcie co najmniej 3 odczucie związane z problemem. Przykładowe wypowiedzi: Kiedy myślę o … budzą się we mnie uczucia…Mam mieszane odczucia… Kiedy myślę o… Przeczuwam, że… Czuję, że…Podoba mi się … [Możliwe dostosowania: uczniowie mogą korzystać z kart emocji lub piktogramów, aby łatwiej nazwać uczucia].
• Kapelusz żółty (korzyści) – symbolizm optymizm, widzenie sprawy przez różowe okulary, dostrzeganie zalet, atutów, korzyści. Przykładowe zadanie dla grupy: Wypiszcie co najmniej 2-3 korzyści. Przykładowe wypowiedzi: Ten pomysł ma dużą wartość, ponieważ … Widzę tu wiele konstruktywnych możliwości, które mogą … Największą korzyścią tego rozwiązania jest … [Możliwe dostosowania: uczniowie mogą pracować w parach, tak, aby wspólnie szukać pozytywnych aspektów, co wspiera mniej pewne siebie osoby].
• Kapelusz czarny (ryzyko) – reprezentuje podejście krytyczne, ostrożność, dostrzeganie wszelkich barier, przewidywanie trudności, zabezpieczanie na wypadek najgorszych scenariuszy, wyszukiwanie wad, mankamentów, braków. Przykładowe zadanie dla grupy: Wypiszcie co najmniej 2-3 ryzyka. Przykładowe wypowiedzi: Muszę skrytykować… Ewidentnym brakiem/słabym punktem jest… Należy wytknąć, że… [Możliwe dostosowania: nauczyciel czuwa, aby krytyka była konstruktywna i nie uderzała w osoby, tylko w pomysły].
• Kapelusz zielony (kreatywność) – symbolizuje twórcze i innowacyjne podejście do problemu, łamanie stereotypów, zadawanie zaskakujących pytań, przecieranie nieznanych szlaków. Przykładowe zadanie dla grupy: Zaproponujcie co najmniej 1 nowe rozwiązanie. Przykładowe wypowiedzi: Załóżmy, że…, Co by było, gdyby… Świetnym pomysłem wydaje się… [Możliwe dostosowania: można zasugerować uczniom techniki wspierające, np. burzę mózgów lub kartki z inspiracjami].
• Kapelusz niebieski (zarządzanie procesem) – reprezentuje rolę organizatora, koordynowania procesem myśleniem, planowania, pilnowania przestrzegania zasad gry, łagodzenia sporów, formułowania celów, uogólniania, podsumowywania, tworzenia całościowego obrazu. Przykładowe zadanie dla grupy Podsumuj w 2-3 zdaniach, co ustaliliśmy. Przykładowe wypowiedzi: Kolejnym krokiem będzie…Teraz głos zabierze… Zatem, podsumowując… [Możliwe dostosowania: rolę moderatora pełni nauczyciel lub uczeń doświadczony w koordynacji pracy zespołowej].

Jeśli pozwala na to czas, można przeprowadzić kolejne rundy z rotacją kapeluszy. To aktywizuje uczniów do spojrzenia na ten sam problem z nowych perspektyw. Na końcu moderator zbiera wnioski na wspólnej mapie myśli, która odzwierciedla cały wachlarz opinii i pomysłów.

W klasie zróżnicowanej metoda sześciu kapeluszy myślowych de Bono:

– umożliwia ujawnianie się i rozwój różnych stylów poznawczych uczniów oraz daje przestrzeń do wyrażania swoich mocnych stron, co przekłada się na większe zaangażowanie i motywację. Np. osoby ze stylem analitycznym i/lub krytycznym lepiej odnajdą się w kapeluszu białym i czarnym, osoby ze stylem dywergencyjnym i/lub impulsywnym – w zielonym, osoby ze stylem emocjonalnym – w czerwonym, osoby ze stylem intuicyjnym – w żółtym, osoby ze stylem refleksyjnym i holistyczny – w niebieskim.

– sprzyja wyrównywaniu szans, ponieważ przełączanie pomiędzy kapeluszami pozwala na to, że każdy ma „swój moment”,

– wspiera uczniów mniej pewnych siebie, zmniejsza ich lęk przed oceną, pozwalając na wypowiedzenie się w określonym roli kapelusza, a nie „na własną odpowiedzialność,

– ułatwia pracę uczniom potrzebującym przewidywalności i porządku poprzez jasne role i struktury (łączy strukturę z kreatywnością),

– zapobiega przeciążeniu i pomaga utrzymać uwagę uczniów z trudnościami w koncentracji, ponieważ zadania są konkretne, wyraźnie sprecyzowane i krótkie,

– zapobiega przewadze jednej perspektywy, zwłaszcza osób bardziej ekspresyjnych,

– ogranicza konflikty, wynikające z różnic w sposobie myślenia poprzez uczenie empatii poznawczej, czyli spojrzenia z innego punktu widzenia niż własny oraz wspieranie myślenia lateralnego, tj. patrzenie na problem z wielu stron, co jest kluczowe w pracy z grupą o różnych doświadczeniach i zasobach,

– wspiera inkluzję, pozwalając uczniom o różnych potrzebach pracować w równych, jasno określonych rolach oraz wzmacniając współpracę i komunikację.

Skuteczność metody sześciu kapeluszy de Bono zależy jednak od dobrego przygotowania, wyjaśnienia roli i celów uczniom przez nauczyciela, jego elastyczności, znajomości uczniów oraz stopniowego wdrażania narzędzia. Stosowanie realnych rekwizytów (kolory, czapki, papierowe kapelusze, karteczki) ułatwia uczniom wchodzenie w role.

……………………………………………………………………………………………

Krystyna Dąbek, edukacji wczesnoszkolna i język angielski, Opolskie Centrum Kultury

1. To samo zadanie, a nie różne zadania

Opracuj dla każdego ucznia to samo ambitne zadanie, ale zróżnicuj jego strukturę. W praktyce oznacza to udostępnianie uczniom materiałów o zróżnicowanym stopniu strukturyzacji i złożoności, np. modelowych przykładów dłuższych wypowiedzi pisemnych, częściowo uzupełnionych diagramów lub materiałów graficznych – od zasobów zapewniających dodatkowe wsparcie uczniom, którzy go potrzebują, po zadania otwarte i materiały wymagające większej samodzielności, pogłębionej analizy oraz twórczego podejścia, przeznaczone dla uczniów uzdolnionych.

Przykład:

Temat: Zwyczajny przedmiot, niezwykła historia – stwórz opowiadanie, które zaskoczy czytelnika

• Wszyscy uczniowie realizują ten sam cel – tworzą spójny tekst narracyjny – ale otrzymują materiały o różnym stopniu strukturyzacji, dostosowane do ich potrzeb i możliwości.

Poziom 1.

• Uczeń otrzymuje „plan” opowiadania z lukami do uzupełnienia:

– Bohaterem opowiadania jest…

– Pewnego dnia znalazł…

– Przedmiot okazał się niezwykły, ponieważ…

– Największym problemem było…

– Historia zakończyła się…

Poziom 2.

Uczeń otrzymuje graficzny schemat: bohater → odkrycie → komplikacja → rozwiązanie → zakończenie. Samodzielnie wymyśla wydarzenia, rozwija dialogi i dobiera środki językowe.

Poziom 3.

Uczeń tworzy opowiadanie bez gotowego planu. Wprowadza nietypowy punkt widzenia narratora, pozornie nieistotny szczegół, który nabiera znaczenia w zakończeniu, oraz celowo buduje napięcie. Może również napisać alternatywne zakończenie zmieniające interpretację całej historii.

2. Menu edukacyjne

To sposób pracy uczniów z jasno określonym celem i jednocześnie możliwością wyboru zadań dostosowanych do potrzeb, możliwości i zainteresowań uczniów. Obejmuje trzy rodzaje aktywności: „przystawki” – krótkie zadania utrwalające i rozwijające podstawowe umiejętności, „danie główne” – zadania skoncentrowane na kluczowych treściach i umiejętnościach realizowanych podczas lekcji oraz „desery” – zadania rozszerzające, twórcze i stanowiące dodatkowe wyzwanie dla uczniów. Ten sposób zapewnia uczniom przestrzeń do podejmowania decyzji i samodzielnego działania, a jednocześnie utrzymuje ich aktywność w obrębie wyznaczonego celu uczenia się.

Przykład:

Temat: Ogród matematycznych zagadek. Zaprojektuj ogród

Przystawka

• Wybierz jedno zadanie i rozwiąż je, zanim przystąpisz do głównego „wyzwania” (zaprojektowania ogrodu).

– Zagadka kwiatowych rabat: Na każdej rabacie rośnie 8 tulipanów. Ile tulipanów rośnie na 5 takich rabatach?

• Jeżeli takich rabatek będzie więcej, to…

– Tajemnica ogrodzenia: Prostokątna grządka ma 6 m długości i 3 m szerokości. Ile metrów siatki potrzeba, aby ogrodzić ją dookoła?

• Jeżeli szerokość i długość byłyby większe o ….

– Kod ogrodnika: Odkryj zasadę i uzupełnij ciąg: 4, 8, 16, 32, …, … .

Danie główne

• Zaplanuj ogród na prostokątnej działce.

Działka ma 12 m długości i 8 m szerokości. Wydziel na niej grządki, ścieżkę i miejsce na odpoczynek.

– Narysuj plan działki.

– Zaznacz na nim grządki, ścieżkę i miejsce odpoczynku.

– Oblicz obwód działki.

– Zapisz wymiary wybranych części ogrodu i oblicz, ile metrów miejsca zajmują wzdłuż jednego z boków działki

Deser

Wybierz wyzwanie matematyczne:

– Ogród bez tajemnic: zaprojektuj dwie różne działki o obwodzie 40 m. Czy muszą mieć takie same wymiary?

– Mistrz planowania: rozmieść 24 sadzonki w równych rzędach. Znajdź jak najwięcej różnych układów.

– Projektant: zmień plan ogrodu tak, aby grządki zajmowały więcej miejsca niż ścieżki. Uzasadnij swoje rozwiązanie.

3. Proste zadanie warstwowe

Zadania warstwowe opierają się na wspólnym dla wszystkich uczniów zadaniu bazowym, które stanowi punkt wyjścia do dalszej pracy. Uczniowie stopniowo rozbudowują je o kolejne elementy, np. dodatkowe dane, pytania, działania, warunki lub problemy wymagające uzasadnienia i poszukiwania różnych rozwiązań. Kolejne warstwy zwiększają złożoność zadania i zakres samodzielności ucznia, kształtują gotowość do podejmowania wyzwań. Wszyscy uczniowie pracują nad tym samym problemem, ale mogą osiągać różne poziomy jego rozwinięcia.

Przykład:

Temat: Wyprawa szkolna – oblicz, zaplanuj, zdecyduj

Warstwa podstawowa – wspólny punkt wyjścia

Klasa III wybiera się na wycieczkę. W autobusie jest 30 miejsc. W wycieczce uczestniczy 22 uczniów i 2 opiekunów. Czy wszyscy uczestnicy zmieszczą się w autobusie? Uzasadnij odpowiedź.

• Rozbudowa zadania – kolejne warstwy tworzone przez uczniów

– Do wycieczki dołącza jeszcze troje uczniów. Oblicz, ilu uczestników liczy teraz grupa. Czy wszyscy zmieszczą się w tym samym autobusie? O ile miejsc jest za mało lub za dużo?

– Grupa liczy teraz 27 osób. Zaproponuj dwa sposoby podziału uczestników na mniejsze grupy tak, aby każda grupa miała nie więcej niż 15 osoby. Zapisz liczebność grup i sprawdź swoje rozwiązania. Podział uczestników na grupy jest ważny, ponieważ dzieci będą zwiedzać zamek w grupach nie większych niż 15 osób.

……………………………………………………………………………………………..

Beata Fiszer, nauczycielka języka polskiego w Szkole Podstawowej nr 47 w Gdyni

Gdy szukałam sposobów na lekcję pozwalającą rozwijać się każdemu uczniowi, sprawdziła mi się praca z zadaniami do wyboru. Przygotowywałam na nią kilka poleceń związanych z danym tematem. Dbałam, aby reprezentowały różny poziom trudności i wymagały różnych umiejętności. Dzieci miały więc do wyboru np. wykonanie mapy myśli, rozwiązanie zagadki logicznej, sporządzenie planu, ułożenie krzyżówki – starałam się, aby osoby z różnymi predyspozycjami i uzdolnieniami mogły znaleźć coś dla siebie. Polecenia zapisywałam na dużych arkuszach papieru i przyklejałam do ścian dookoła sali lekcyjnej. Uczniowie wychodzili z ławek, czytali polecenia, następnie sami wybierali, które zadanie/ zadania wykonają.

Prowadziłam takie lekcje w dwóch wersjach:

Wersja 1

Dzieliłam zadania na trzy poziomy trudności. Uczniowie mogli wybierać spośród zadań

1. jestem początkujący
2. radzę sobie, chcę jeszcze poćwiczyć
3. jestem w tym mistrzem, potrzebuję wyzwania

Dzięki temu moi podopieczni uczyli się nie tylko języka polskiego, ale również oceny własnych umiejętności.

Wersja 2

Każdemu zadaniu przypisywałam wartość punktową. Na przykład zadanie bardzo łatwe i nieczasochłonne wyceniałam na 1 punkt, nieco trudniejsze na 3 punkty, a najtrudniejsze – na 5 punktów. Uczniowie zawsze sami wybierali dla siebie zadania, niekiedy również sami decydowali, ile punktów chcą zdobyć, a czasem ja określałam ich  minimalną liczbę. Punkty nie były przeliczane na oceny wyrażane stopniem. W podsumowującej refleksji zawsze podkreślaliśmy, że każdy sam wyznacza dla siebie miarę sukcesu, a największą wartością jest to, czego się nauczyliśmy.

W obu wersjach takich lekcji zauważyłam wspólne zalety: uczniowie byli zaangażowani i współpracowali ze sobą: przed plakatami z poleceniem w naturalny sposób tworzyły się grupy osób uczących się od siebie nawzajem. Każdy miał szansę na sukces, choć dla każdej z uczących się osób co innego mogło być sukcesem.

…………………………………………………………………………………………..

Joanna Dominiak- nauczycielka edukacji wczesnoszkolnej w Zespole Szkół nr 9 w Kaliszu

W 1 klasie zróżnicowanie to norma, a nie problem. Skuteczna praca z taką klasą wymaga odejścia od jednolitego zadania dla wszystkich na rzecz narzędzi wspierających samodzielny wybór, regulację czasu i pracę na własnym poziomie, przy jednoczesnym poczuciu przynależności do grupy. Warto dołożyć narzędzia do samoregulacji i do różnicowania zadań.

Podzieliłam to na 2 obszary:

1. Zachowanie – żeby każdy miał szansę się wyciszyć i wrócić

Od pierwszych dni września zastosowałam w swojej klasie KARTĘ MOCY przy wyspach.

1.System wysp

Dlaczego?

Przy 24 dzieciach podkowa powodowała wędrowanie. Wprowadzenie wysp, karty mocy i zegara daltońskiego wymaga narzędzia do samodzielnej regulacji.

Potrzeby dzieci płynące z KARTY MOCY, Kluczem jest zamiana kontroli zewnętrznej na samoregulację: zamiast wymagać tego samego od wszystkich, dajemy dziecku wybór jednej mocy na tydzień i konkretny, krótki czas na jej ćwiczenie.

• Autonomia – samo wybiera 1 moc
• Regulacja czasu – 5-10 min zamiast „całej lekcji”
• Bezpieczeństwo – stały rytm poniedziałek-piątek
• Przynależność – wspólna moc wyspy Indywidualizacja – ta sama karta, różne poziomy (np. czytanie 3 sylaby z okienkiem)

Jak to działa:

Poniedziałek – wybór 1 mocy + ustawienie czasu 5/10 min

Codziennie – 5 min ćwiczenia + kolorowanie 1 buźki (samoocena)

Piątek – podsumowanie

Dzięki temu w tym samym czasie jedno dziecko ćwiczy czytanie trzech sylab z okienkiem, a drugie czyta zdania – oba realizują tę samą moc, ale na swoim poziomie, bez wędrowania po klasie i bez porównywania się. To właśnie samoregulacja zamiast kontroli, która naprawdę działa w dużej, zróżnicowanej klasie.

Efekty:

• Koncentracja: z 2-3 min do 5-10 min, mniej spacerów
• Emocje: poczucie sprawczości, mniej konfliktów na wyspach
• Edukacja: dzieci z trudnościami w czytaniu chętniej czytają małe porcje

To nie jest system kar/nagród.

Zamiast tylko nagradzania, dajemy miejsce na ochłonięcie.

2. Kącik wyciszenia z poduszką, klepsydrą 2-minutową, kartami emocji „Jak się czuję?” i butelką sensoryczną. Dziecko samo może tam pójść, to nie kara. Wprowadziłam „Strefy Regulacji” – 4 kolory: niebieski (smutny, zmęczony), zielony (gotowy do nauki), żółty (pobudzony), czerwony (złoszczę się). Dzieci przy wejściu przypinają klamerkę.

Wizualny plan dnia i sygnały niewerbalne

W 1 klasie dużo zachowań wynika z lęku, że nie wiedzą co dalej. Duży plan dnia z piktogramami, odhaczamy razem. Do tego ciche sygnały: dzwoneczek, makatonowe znaki „cisza”, „spójrz na mnie”, liczenie 3-2-1 szeptem. Mniej krzyku, więcej przewidywalności.

3. Bank przerwy

Dla dzieci, które nie wytrzymują 45 min. Mały słoiczek z patyczkami „przerwa na ruch”. Mają 2 patyczki dziennie – mogą wstać, zrobić 10 pajacyków przy biurku, przejść się po klasie z kopertą do sekretariatu. Legitymizuje potrzebę ruchu.

4. Zamiast nie gadaj – daję dzieciom czas kiedy wolno gadać

– mikrofon zabawka do mówienia: Tylko ten mówi, kto trzyma mikrofon, reszta trzyma palec przy uchu – znak słuchania.

5. Jak zatrzymać ciągłe wstawanie?

-Karta „Muszę wstać” Każde dziecko otrzymuje 3 klamerki. Kiedy musi wstać oddaje jedną klamerkę do kosza – bez pytania. Kiedy dziecko wykorzysta 3 klamerki, musi pozostać. Dzieci uczą się samokontroli, bo widzą ile mu zostało. Z czasem dzieci otrzymują 2 klamerki, aż do momentu, kiedy nie muszę stosować już tej metody.

1. Edukacyjne – żeby każdy pracował na swoim poziomie, ale w tej samej klasie
2. Stacje zadaniowe i praca w kolorach

Ten sam temat, 3 poziomy trudności. Np. matematyka – dodawanie:

• zielone – liczenie na konkretach do 10
• żółte – działania do 20
• czerwone – zadanie z treścią / zagadka.

Dziecko samo wybiera kolor, możemy podpowiedzieć. Nie ma stygmatyzacji, bo wszyscy pracują nad tym samym, tylko inaczej. Sprawdzają się tace Montessori.

2. Plan Daltoński w wersji mini

Tablica z zadaniami na tydzień – 4-5 zadań do zrobienia w dowolnej kolejności. Dziecko zaznacza co zrobiło. Uczy planowania i pozwala szybszym iść do przodu, a wolniejszym pracować w swoim tempie. Na start 30 minut dziennie.

3. Kostka wyboru: Dziecko rzuca kostką z obrazkami – jak chce pracować: samo, w parze, na dywanie, przy stoliku.
4. Timer wizualny: „Zegar daltoński” Pracujemy w ciszy dopóki nie zniknie wyznaczony czas”.
5. Pudełko „Już skończyłem”: Dla szybkich uczniów – łamigłówki, karty do kaligrafii, lektury, zadania „dla chętnych”. Koniec z „nudzę się”.

Masz już system kart – możesz go połączyć z powyższym. Np. za zebranie 5 kropek z karty mocy dziecko dostaje prawo wyboru zadania z Pudełka albo zostaje Pomocnikiem Dnia.

5.Wyspy trudności:

Dzieci do szkoły przychodzą z różnymi trudnościami, więc przygotowałam wyspy trudności.

-ZIELONA WYSPA- dla dzieci z trudnością. Ten sam tekst pocięty na sylaby z różnymi kolorami. KO-TEK MA MA- ŁE U-SZY. Dzieci otrzymują prostokąty z wyciętymi okienkami na sylaby, nie gubi się w tekście.

-ŻÓŁTA WYSPA- dla dzieci, które czytają całe wyrazy.

-CZERWONA WYSPA- dzieci czytają samodzielnie tekst i pytania dla detektywa.

………………………………………………………………………………………………..

Justyna Klink-Jelito, nauczycielka matematyki w PSP1 im. Janusza Korczaka w Zdzieszowicach.

„Zróżnicowanie w klasie”  – problem dla nauczyciela czy może wartość, którą należy wykorzystać? Zdecydowanie druga opcja. Jednakże aby było to możliwe, w pierwszej kolejności należy postawić na relacje. Pozytywna energia i wzajemny szacunek to elementy, w które trzeba „zainwestować” na początku pracy w każdym zespole klasowym. Mając wypracowane zasady współpracy możemy skupić się na dydaktyce.

W każdej z klas mamy uczniów, którzy pracują w różnym tempie, mają różne możliwości intelektualne oraz ich zaangażowanie jest na różnym poziomie. Aby praca w tak różnorodnym zespole mogła przynieść założone efekty  staram się  stosować schemat, w którym każdy ma swój udział.

Po zapoznaniu uczniów z  tematem lekcji oraz celem  zajęć  powtarzamy  ważne do lekcji zagadnienia, przypominamy sobie własności, definiujemy zagadnienia używając języka matematyki. W tej części lekcji staram się aktywizować wszystkich uczniów.

Część właściwą lekcji stanowią ćwiczenia o rosnącym stopniu trudności. To czas, w którym uczniowie dzielą  się wiedzą i wymieniają doświadczeniami. Uczniowie wchodzą w rolę nauczyciela tłumacząc sobie nawzajem lub rozwiązując zadania na tablicy i objaśniając całej klasie. Daje im to wiele satysfakcji i pozwala na kreatywność. Uczniowie są bardzo twórczy i chętni do dzielenia się swoimi pomysłami dlatego niejednokrotnie rozwiązujemy zadanie na wiele sposobów. Daje to możliwość zrozumienia omawianego zagadnienia większej grupie osób. Pojawiające się czasami problemy i błędy są elementem, który pomaga w procesie uczenia się.

………………………………………………………………………………………………

Bożena Rakowska nauczycielka edukacji wczesnoszkolnej, konsultantka metodyczna

Podczas wykonywania zadań uczniowie pracują nad tym samym materiałem, ale mają możliwość realizacji zadania na różnych poziomach trudności. Dzięki temu każdy uczeń może odnieść sukces, jednocześnie rozwijając swoje umiejętności na miarę swoich możliwości.

Poziom 1 – Musisz

To podstawowy poziom, który powinien osiągnąć każdy uczeń:

przepisuję tekst czytelnie,

zapisuję wszystkie wyrazy,

pracuję w odpowiednim tempie.

Poziom 2 – Powinieneś

Poziom dla uczniów, którzy opanowali wymagania podstawowe:

spełnia wymagania z poziomu „Musisz”,

i dodatkowo

poprawnie zapisuję wszystkie wyrazy.

Poziom 3 – Możesz

Poziom rozszerzony dla uczniów gotowych na dodatkowe wyzwania:

spełnia wymagania z poziomu „Musisz” i „Powinieneś”,

i dodatkowo poprawnie zapisuję wszystkie znaki interpunkcyjne.

Uczeń nie otrzymuje innego zadania niż pozostali, ale sam decyduje lub wspólnie z nauczycielem określa poziom wykonania zadania. Takie rozwiązanie:

pozwala dostosować wymagania do możliwości ucznia,

– buduje poczucie sprawstwa i odpowiedzialności za własną naukę,

– motywuje do podejmowania wyzwań,

– umożliwia każdemu uczniowi doświadczenie sukcesu,

– pokazuje drogę rozwoju od poziomu podstawowego do mistrzowskiego.

To przykład indywidualizacji przez różnicowanie kryteriów sukcesu, w której wszyscy uczniowie realizują ten sam cel, lecz osiągają go na różnym poziomie zaawansowania. Dzięki temu uczeń wie nie tylko, co musi zrobić, ale również co może zrobić, aby rozwijać swoje kompetencje.

………………………………………………………………………………………………

Joanna Sułek, nauczycielka matematyki w Szkole Podstawowej w Malcanowie

Gdy chcę wyćwiczyć pewną umiejętność w zróżnicowanej klasie, wykorzystuję do tego wybór i pomoc koleżeńską.

Zadanie (najczęściej z podręcznika, tak, z niesławnego podręcznika!), które ma np. 12 podpunktów wykorzystuję najpierw do modelowania.  Razem z uczniami wybieramy np. 3 przykłady dbając o stopniowanie trudności – czyli przy  trzech: „łatwy”, „średni”, „trudny”. Pokazuję jak je rozwiązuję głośno myśląc i wciągając klasę w dyskusję. Następnie wyznaczam minimum – proszę, aby z pozostałych 9 przykładów każdy zrobił przynajmniej 4. Uczniowie pracują w parach lub trójkach, mogą wybrać przykłady osobno lub wybrać te same. Mają na ławkach kubki w kolorach świateł – żółty, zielony, czerwony. Wybierają sami, które przykłady są dla nich odpowiednie.

Jeśli para lub trójka zrobi minimum, zmienia kubek żółty na zielony i pracuje wybierając kolejne z 5 pozostałych przykładów. Uczeń, który skończy pierwszy i chce wystawić zielony kubek, udziela pomocy koleżeńskiej tym, którzy jeszcze borykają się z rozwiązaniem. Jeśli mają kłopoty i pomoc koleżeńska nie wystarcza, korzystają z kubka czerwonego, czyli proszą mnie o pomoc.

Trudności:

1. Trzeba uczniów przyzwyczaić, że nie zawsze musi być zrobione całe zadanie. Ci, którzy pracują wolniej poprzestają na minimum.
2. Uczniom , którzy radzą sobie dobrze i sprawnie pracują, trzeba wyjaśnić, że wybieranie zawsze najłatwiejszych przykładów nie przyczynia się najlepiej do ich rozwoju (mówiąc krótko, takie postępowanie nie przyniesie wysokich not).

Czasem nie tylko uczniom zdolnym, ale i ich rodzicom trzeba uświadomić, że udzielanie pomocy jest korzystne dla obu stron. Uczeń występujący w roli nauczyciela, musi tak zagłębić się w przykład, tak poukładać sobie w głowie wiedzę, aby móc ją przekazać drugiej osobie. Tak więc, to nie kara, ale utrwalenie i pogłębienie wiedzy i umiejętności.