Informacja zwrotna może wspierać ucznia w nauce, pomagać mu dostrzegać postępy i wskazywać kierunek dalszego rozwoju. Nie zawsze jednak tak się dzieje – uczniowie czasem pomijają komentarze nauczyciela, traktują je jak krytykę lub nie wiedzą, jak wykorzystać zawarte w nich wskazówki. Jak sprawić, by informacja zwrotna rzeczywiście pomagała się uczyć? Poznaj dziewięć sposobów, dzięki którym stanie się ona dla uczniów impulsem do działania, refleksji i doskonalenia własnej pracy.

Uczniowie czasami nie korzystają z informacji zwrotnej przekazywanej im przez nauczyciela, pomijają ją lub przyjmują postawę obronną. Jako nauczyciele często widzimy takie sytuacje. Nawet gdy uczeń spojrzy na komentarz, uwagi krytyczne lub wskazówki są przez niego odrzucane i niewykorzystywane. Zamiast wykorzystać informację zwrotną nauczyciela do poprawy swojej pracy, uczniowie mogą się frustrować, zniechęcać lub wręcz stawiać opór.

Wynika to przeważnie z tego, że uczniowie nie wiedzą, jak przyjmować informację zwrotną, i traktują ją jako ocenę i krytykę.

Uczniowie chętniej przyjmują informację zwrotną i reagują na nią, gdy są przekonani, że intencją osoby przekazującej informację zwrotną jest pomoc im w nauce oraz że jej autor wierzy w możliwości ucznia.

Aby tak było, warto pamiętać o dziewięciu aspektach informacji zwrotnej.

1. Emocjonalna strona informacji zwrotnej

Informacja zwrotna może być trudna do przyjęcia, gdyż nie jest tylko pochwałą i zawiera również krytyczne uwagi. Nawet jeśli uczeń wie, że ma mu ona pomóc, może czuć się rozczarowany, co utrudnia mu przyjęcie wskazówek. Szczególnie często zdarza się to wtedy, gdy uczeń wkłada dużo pracy w wykonanie zadania lub ma za sobą wiele niepowodzeń i wątpi w osiągnięcie sukcesu. Dlatego tak ważne jest dostrzeganie dobrych stron pracy i unikanie zawstydzania ucznia.

2. Oddzielenie informacji zwrotnej od oceny sumującej

Przed wykonaniem pracy, zadania lub sprawdzianu uczeń powinien wiedzieć, jak będzie oceniany: kształtująco (za pomocą informacji zwrotnej) czy sumująco (za pomocą stopnia, procentów, punktów lub symboli). Nie należy łączyć tych dwóch sposobów oceniania, gdyż wtedy uczeń najczęściej koncentruje się na ocenie sumującej i nie korzysta z komentarza.

3. Po co informacja zwrotna?

Informacja zwrotna powinna zawierać informacje o tym, co uczeń zrobił dobrze i zgodnie z kryteriami sukcesu oraz co i jak może poprawić. Pożądane są też wskazówki dotyczące tego, jak uczeń może się dalej doskonalić i rozwijać. Te ostatnie są szczególnie potrzebne uczniom, którzy dobrze wykonali pracę i potrzebują następnych wyzwań.

Uczeń powinien wiedzieć, dlaczego otrzymuje informację zwrotną. Na przykład nauczyciel może powiedzieć: „Przekazuję Ci te sugestie, ponieważ uważam, że Twoja praca może być jeszcze lepsza, jeśli następnym razem zastosujesz się do tych wskazówek”.

Uczniowie powinni otrzymać zapewnienie, że komentarz w postaci informacji zwrotnej nie zostanie zamieniony na ocenę sumującą. Ocena kształtująca towarzyszy procesowi uczenia się, a ocena sumująca jest ustalana na koniec tego procesu. Dlatego uczeń w czasie procesu uczenia się nie powinien być karany za popełnione błędy. Błędy służą uczeniu się.

Informacja zwrotna ma służyć kształtowaniu nastawienia na rozwój. Uczniowie powinni być przekonani, że inteligencja jest plastyczna i można ją kształtować, wkładając wysiłek we własny rozwój. Uczniowie, którzy postrzegają naukę jako proces rozwijania wiedzy i umiejętności, mają większe szanse na zauważenie własnych postępów i postrzeganie informacji zwrotnej jako szansy dla siebie.

4. Umowa z uczniami

Informacja zwrotna odnosi się do wcześniej ustalonych kryteriów sukcesu. Jeśli wykracza poza nie, to tylko wtedy, gdy ma na celu docenienie pracy ucznia. Jeśli coś nie było zawarte w kryteriach, nie powinno być krytykowane.

Wskazówki zawarte w informacji zwrotnej powinny być konkretne, aby uczeń mógł wprowadzić je podczas poprawiania pracy. Uczeń powinien więc nie tylko wiedzieć, które kryterium ma poprawić, ale również jak to zrobić. Przy czym wskazówki są propozycjami, do których uczeń może, ale nie musi się zastosować. Uczeń może również podjąć dyskusję z nauczycielem, jeśli nie zgadza się z jego komentarzem.

Informacja zwrotna stanowi umowę pomiędzy nauczycielem a uczniem, polegającą na komentowaniu pracy wyłącznie w świetle wcześniej ustalonych kryteriów. Aby zachęcić ucznia do zapoznania się z informacją zwrotną, warto zadawać mu pytania, na które może odpowiedzieć, odnosząc się do swojej pracy. Na przykład zamiast prosić ucznia: „Lepiej wyjaśnij swoją odpowiedź”, można zapytać: „Czy mógłbyś dokładniej uzasadnić, dlaczego…?”.

5. Czas na zapoznanie się z informacją zwrotną

Nie można liczyć na to, że uczeń po lekcjach zagłębi się w komentarz nauczyciela. Trzeba przeznaczyć czas podczas lekcji na zapoznanie się z informacją zwrotną. Nie jest to czas stracony. Dzięki temu uczniowie przeczytają komentarz i będą mogli zadać nauczycielowi pytania. Uczeń może nie wiedzieć, jak poprawić swoją pracę, dlatego powinien mieć możliwość zapytania o to nauczyciela.

Jeszcze lepiej jest, gdy poświęcimy czas podczas lekcji na natychmiastowe wprowadzenie przez ucznia poprawek. Informacja zwrotna ma znaczenie tylko wtedy, gdy uczniowie ją wykorzystają.

Praca z informacją zwrotną wymaga czasu. Tracimy okazję do jej wykorzystania, gdy po jej przekazaniu przechodzimy od razu do następnego tematu. Powinniśmy poświęcić czas na jej „konsumpcję”, refleksję i podsumowanie. Najlepiej, gdy uczniowie poprawią swoje prace i ponownie otrzymają informację zwrotną, która pomoże im wprowadzić kolejne poprawki. Wtedy widzą, że informacja pomogła im udoskonalić pracę.

6. Połączenie z samooceną

Można poprosić uczniów, aby najpierw dokonali samooceny swojej pracy, czyli zaznaczyli np. kolorami, które kryteria sukcesu spełnili w całości, które częściowo, a których nie spełnili w ogóle. Wtedy uczniowie z ciekawością czekają na informację zwrotną nauczyciela, aby sprawdzić, na ile jest ona zgodna z ich samooceną.

Można też zadać uczniom dwa pytania:

• Z której części pracy jestem zadowolony lub dumny?
• Nad czym uważam, że powinienem popracować?

Po otrzymaniu informacji zwrotnej od nauczyciela można poprosić uczniów o odpowiedź na jeszcze jedno pytanie: „Co zamierzasz zmienić następnym razem?”.

Umiejętność samooceny jest bardzo pożyteczna w dorosłym życiu.

7. Ocena koleżeńska

Informacja zwrotna nie zawsze musi być formułowana przez nauczyciela. Uczniowie mogą przekazywać ją sobie wzajemnie. Wymaga to przygotowania ich do rozwijania tej umiejętności. Można zacząć od ograniczonej informacji zwrotnej w postaci „dwóch gwiazd i jednego życzenia”. Polega ona na wskazaniu dwóch dobrych elementów pracy, zgodnych z kryteriami sukcesu, oraz jednego elementu, który można byłoby wykonać inaczej.

Z biegiem czasu uczniowie doskonalą umiejętność oceny koleżeńskiej, naśladując sposób przekazywania informacji zwrotnej, którą otrzymują od nauczyciela na temat swoich prac. Przy ocenie koleżeńskiej nie można wymagać od uczniów, aby określali, jak inny uczeń ma poprawić pracę, ponieważ mogą tego nie wiedzieć. Dobrą metodą jest przedstawienie przed przystąpieniem do oceny koleżeńskiej dobrze wykonanej pracy, aby uczniowie mogli odnieść się do pracy, którą oceniają.

8. Sprawdzenie, czy informacja zwrotna jest dobra

Formułowanie informacji zwrotnej jest sztuką. Nauczyciel uczy się jej przez całe życie zawodowe. Nie każdy uczeń potrzebuje takiej samej informacji, dlatego trzeba ją dostosować do jego potrzeb.

Można zadać uczniowi dwa pytania:

• Czy wiesz, co zrobiłeś dobrze?
• Czy wiesz, co możesz poprawić i jak to zrobić?

Jeśli uczeń zna odpowiedzi na te pytania, oznacza to, że informacja zwrotna została dobrze sformułowana.

9. Pomaganie uczniom w rozwoju

Informacja zwrotna ma pomagać uczniowi w uczeniu się. Uczeń, który dobrze sobie radzi, potrzebuje wskazówek dotyczących dalszego rozwoju, a nie tylko informacji o tym, co ma poprawić. Ważne jest, aby wiedział, jak może dalej się uczyć i jakie wyzwania podejmować.

Ucznia, który ma trudności w nauce, nie należy zasypywać wieloma wskazówkami. Warto w informacji zwrotnej do jego pracy ograniczyć się do kluczowych aspektów, aby uczeń mógł się na nich skupić i poprawić swoją pracę w ograniczonej liczbie obszarów. Zbyt wiele wskazówek zniechęca ucznia.