Z okazji Dnia Edukacji Narodowej warto spojrzeć na nauczycieli nie tylko jak na osoby, które uczą innych, ale także jak na tych, którzy sami uczą się przez całe życie. Nawet najlepsi nauczyciele mogą rozwijać swoje umiejętności, doskonalić warsztat i lepiej rozumieć uczniów. Co pomaga im stawać się jeszcze lepszymi? Badania wskazują na 6 sposobów, które warto wprowadzić do codziennej praktyki.

Podobnie jak wybitni sportowcy i muzycy, nawet wybitni nauczyciele mogą nadal się rozwijać. Oto 6 opartych na badaniach sposobów na ciągłe doskonalenie umiejętności nauczycielskich.

Nauczanie jest jedną z najbardziej skomplikowanych prac na świecie. Jacek Strzemieczny porównuje pracę nauczyciela z pilotowaniem myśliwca. Trzeba uwzględniać wiele czynników i być uważnym przez cały czas.

Moim zdaniem, czym mniejsze dzieci, tym trudniej opanować sytuację. Gdy po latach uczenia studentów, a później licealistów, zaczęłam uczyć w gimnazjum, to poczułam, jak to jest trudne zajęcie trudne jest to zajęcie. Musiałam mieć wszystko przygotowane wcześniej, bo nie miałam przestrzeni na myślenie w trakcie lekcji. Czułam się, jakbym jechała na rozpędzonym koniu.

W trakcie lekcji wiele czynników może zaburzyć jej tok: przeżycia uczniów z poprzedniego dnia, nierozwiązane konflikty, czynniki atmosferyczne, źle zrozumiana wypowiedź i wiele, wiele innych.

Nawet po latach pracy nie można powiedzieć, że człowiek wie, jak uczyć i jak sobie radzić z klasą. Nauczycielem staje się człowiek przez całe życie i dobrzy nauczyciele o tym wiedzą.

Badania przeprowadzone pod kierunkiem badaczy związanych z Harvardem pokazały, że nauczycielom potrzeba czegoś więcej niż teorii pedagogicznych i modeli mentalnych funkcjonowania klas — potrzebują konkretnych wskazówek, jak postępować, przykładów tego, jak postępują inni nauczyciele, oraz możliwości przećwiczenia różnych działań. Potrzebują też informacji zwrotnej dotyczącej podjętych przez nich działań.

Skuteczne nauczanie polega na wypróbowywaniu różnych strategii wraz z ocenianiem ich skuteczności. Dobrą propozycją jest obserwowanie działań innego skutecznego nauczyciela, wypróbowywanie ich we własnej pracy oraz otrzymywanie informacji zwrotnej i konkretnych wskazówek.

Na rozwój trzeba patrzeć długoterminowo, angażować się w niego świadomie, a następnie poświęcić czas na refleksję nad podjętymi działaniami.

1. Określenie – nad czym trzeba popracować

Podobnie jak w sporcie, ważne jest stawianie sobie celów i wybór umiejętności, które chcemy rozwijać. Tak samo nauczyciele uczą się więcej, gdy koncentrują się na doskonaleniu konkretnego aspektu nauczania, zamiast pracować nad ogólną poprawą.

Ustalenie kierunku nie jest proste, gdyż od każdego nauczyciela kończącego studia wymaga się już doskonałości w zawodzie. Kluczem jest oparcie się pokusie doskonalenia wszystkiego naraz. Trzeba skupić się na jednej rzeczy, którą chcemy poprawić, i dać sobie na to czas. Może to być zadawanie lepszych pytań, angażowanie uczniów w naukę czy ustalenie dobrego systemu oceniania. Po podjęciu działania trzeba koniecznie monitorować efekty, obserwować ich skutki i udoskonalać swoje podejście na bieżąco. Celem nie jest gruntowna przebudowa nauczania, ale wprowadzanie małych, znaczących zmian.

2. Pozyskiwanie opinii

Opinie można zbierać od osób obserwujących lekcje, ale przede wszystkim warto pozyskiwać je od uczniów. Mówią o tym badacze w metaanalizie z 2025 roku. Opinie uczniów mogą ujawnić mylące polecenia, trudności w zrozumieniu koncepcji i praktyczne przeszkody, trudne do zauważenia przez nauczyciela prowadzącego lekcję.

Jacek Strzemieczny proponuje regularnie zadawać uczniom dwa pytania:

• Co z tego, co robię, pomaga Ci się uczyć?
• Co mógłbym robić inaczej?

Odpowiedzi mogą zaskoczyć nauczyciela, ale zwykle są dobrymi wskazówkami do zmiany.

3. Obiektywizm

Zgodnie z badaniem z 2025 roku warto od razu po lekcji analizować ją i planować zmiany. Można nagrać lekcję na wideo i obejrzeć ją ponownie, z możliwością zatrzymując nagranie i przewijając je w razie potrzeby. To pomaga skupić lepiej skupić się na kluczowych momentach dydaktycznych i reakcjach uczniów. Samo wspominanie lekcji (bez filmu) lub nawet sporządzenie notatek często nie pozwala na równie obiektywną ocenę.

Obserwowanie siebie z perspektywy ucznia może również obnażyć klątwę wiedzy – przekonanie, że lekcje są udane, ponieważ nauczyciel dobrze zna materiał.

4. Przećwiczenie trudnych momentów

Nauczanie wymaga podejmowania dziesiątek decyzji na bieżąco — nie można ich przewidzieć na etapie planowania. Można jednak starać się opracować strategie postępowania w trudnych sytuacjach, aby móc z nich skorzystać, gdy zajdzie taka potrzeba. Takie sytuacje można omówić z innymi nauczycielami i poznać alternatywne sposoby postępowania, a następnie wypróbować je w praktyce.

5. Nauczanie to nie tylko uczenie

Można mieć idealnie opracowany plan lekcji, który niestety nie zadziała. Uczniowie mogą nie być zainteresowani, a inne sprawy mogą być dla nich ważniejsze. Nauczyciel jest specjalistą od swojego przedmiotu i często może nie rozumieć, że uczniów nie interesuje temat lekcji. Uczniowie przychodzą do klasy z własnymi myślami, lękami, zainteresowaniami i nastawieniem, które kształtują ich zaangażowanie i chęć wytrwania w nauce. Zrozumienie, co motywuje ucznia, to jeden z najtrudniejszych aspektów nauczania, a opanowanie tej umiejętności może zająć lata.

Co więcej, niewłaściwe zachowanie często nie jest tym, czym się wydaje. W badaniu z 2018 roku naukowcy przeanalizowali przyczyny niewłaściwego zachowania uczniów i odkryli, że aż 15% przypadków takiego zachowania przypisuje się dezorientacji w temacie. Uczniowie nie rozumieją polecenia, nie znają oczekiwań nauczyciela, nie wiedzą, jaki jest cel uczenia się, i nie widzą sensu nauki. Innym częstym powodem niewłaściwego zachowania jest brak wiary ucznia we własne możliwości, często wynikający z otrzymania kiepskich ocen za swoją pracę.

Głębokie zrozumienie psychologicznych podstaw uczenia się pomaga nauczycielom „czytać” swoich uczniów i odejść od systemu upomnień i kar. Taktyki karania mogą działać w krótkiej perspektywie, ale często prowadzą do dalszych niewłaściwych zachowań w przyszłości (badanie z 2025 roku).

6. Nauczyciel uczy się przez cale całe życie

Kształcenie zawodowe nie powinno być postrzegane jako wymóg, ale raczej jako ciągły proces wpisany w codzienną pracę nauczycieli. Formalny rozwój zawodowy powinien być uzupełniony o rozwój nieformalny: rozmowy z kolegami, wspólne planowanie lekcji, refleksję, eksperymentowanie z nowymi strategiami i wykorzystywanie informacji zwrotnej.

Warto korzystać z obserwacji koleżeńskiej połączonej z informacją zwrotną lub ze spacerów edukacyjnych. Obserwacja daje dodatkowe „oczy”, które nie są dostępne, gdy nauczyciel prowadzi lekcję. Dzięki temu nawet najlepsi nauczyciele mogą próbować nowych strategii nauczania i omawiać wspólnie efekty ich stosowania.

Podsumowując, rozwój nauczyciela wymaga:

1. Określenia, nad czym nauczyciel chce pracować.
2. Pozyskiwania opinii uczniów na temat nauczania.
3. Samooceny własnego nauczania (np. poprzez nagrywanie i analizę lekcji).
4. Przewidywania trudnych sytuacji i opracowywania strategii działania: „Co będzie, jeśli…?”.
5. Przyglądania się uczniom i ich potrzebom.
6. Gotowości do uczenia się przez całe życie.

Inspiracja artykułem Youki Terady