Bez względu na upływ czasu rozwijanie myślenia krytycznego oraz umiejętności społecznych i emocjonalnych uczniów pozostaje ważnym zadaniem szkoły. A może jest dziś ważniejsze niż kiedykolwiek?

Coraz więcej wymagań stawiamy nauczycielom. Mają być specjalistami w swojej dziedzinie, potrafić dotrzeć z wiedzą do każdego ucznia, zajmować się wychowaniem, dbać o kondycję psychiczną uczniów i ich bezpieczeństwo. Lista zadań wydaje się niemal niemożliwa do zrealizowania. A do tego dochodzi jeszcze konieczność rozwijania u uczniów dodatkowych umiejętności.

Może nie jest to do końca zgodne z oczekiwaniami egzaminacyjnymi, ale moim zdaniem właśnie te umiejętności są szczególnie ważne. Wiedzę, zwłaszcza w dobie technologii AI, można stosunkowo szybko uzupełnić. Umiejętności społecznych i emocjonalnych nie da się jednak zdobyć w krótkim czasie. Wymagają systematycznej pracy i ćwiczenia przez lata.

Nie chodzi przy tym o organizowanie specjalnych lekcji poświęconych wyłącznie ich rozwijaniu. Ćwiczenia powinny być naturalnie wplecione w lekcje różnych przedmiotów. Sztuką jest dostrzeganie odpowiednich momentów i świadome wykorzystywanie ich do rozwijania tych kompetencji.

Oto kilka propozycji, jak można to robić.

• Umiejętność komunikacji i współpracy

Można ją ćwiczyć podczas pracy w parach i grupach.

Zdarza się, że uczniowie nie potrafią efektywnie zorganizować wspólnej pracy. Wynika to często z braku dobrych relacji między nimi, nieznajomości zasad komunikacji czy umiejętności prowadzenia produktywnej dyskusji.

Częstym błędem jest traktowanie pracy grupowej jako prostego podziału zadań pomiędzy poszczególne osoby. Tymczasem współpraca polega przede wszystkim na wspólnej pracy, dyskusji i podejmowaniu decyzji. Pracując w grupie, uczniowie powinni uczyć się słuchania innych, negocjowania, wyrażania własnego zdania i wspólnego rozwiązywania problemów.

• Umiejętność prezentowania

Ważną umiejętnością jest także prezentowanie własnej pracy. Można ją rozwijać na różnych przedmiotach, prosząc uczniów o przedstawienie wyników swojej pracy, zaprezentowanie zdobytej wiedzy czy wyjaśnienie sposobu rozwiązania zadania.

Warto przy tym zwracać uwagę nie tylko na treść, ale również na sposób jej przekazania: jasność wypowiedzi, strukturę prezentacji, dobór argumentów oraz umiejętność odpowiadania na pytania.

• Prowadzenie dyskusji

W szkole uczniowie mogą również uczyć się prowadzenia dyskusji – umiejętności, która z pewnością przyda im się w dorosłym życiu.

Można im w tym pomóc, podpowiadając przydatne początki zdań, na przykład: „Uznałem to za interesujące, ponieważ…” albo „Nie zgadzam się z X, ponieważ…”. Warto także ustalać zasady dyskusji i pilnować czasu wypowiedzi.

• Ocenianie informacji i podejmowanie odpowiedzialnych decyzji

Pożądaną umiejętnością jest właściwe ocenianie informacji i podejmowanie odpowiedzialnych decyzji. Umiejętność krytycznego myślenia będzie miała w przyszłości wpływ zarówno na drobne, codzienne wybory, jak i na poważne decyzje życiowe – od oceny wiarygodności informacji w mediach po wybór ścieżki zawodowej.

Krytyczne myślenie można rozwijać poprzez proszenie uczniów o uzasadnianie swoich opinii i decyzji, analizowanie różnych punktów widzenia oraz formułowanie własnych refleksji.

• Rozwiązywanie problemów

Uczniowie często zniechęcają się, gdy nie mają pomysłu, jak kontynuować rozwiązywanie problemu. Zamiast od razu podawać im rozwiązanie, można pomóc im w dalszej pracy, zadając pytania:

• Co już próbowałeś?
• Dlaczego uważasz, że to nie zadziałało?
• Czy możesz podzielić problem na mniejsze kroki?
• Gdybyś musiał zgadywać, co byś powiedział i dlaczego?
• Co doradziłbyś koledze, który ma ten sam problem?

Takie pytania mogą pomóc uczniowi przejąć odpowiedzialność za własną pracę i samodzielnie szukać kolejnych rozwiązań.

• Samoocena i ocena koleżeńska

Krytycznego myślenia można uczyć także poprzez samoocenę i ocenę koleżeńską. Obie wymagają zastanowienia się nad tym, co zostało wykonane dobrze, co można poprawić i co następnym razem można zrobić inaczej.

To nie tylko sposób na ocenianie efektów pracy, ale również okazja do uczenia się refleksji nad własnym działaniem.

• Kreatywność

Kreatywność jest jedną z najbardziej cenionych umiejętności zawodowych. Choć często kojarzy się ze sztuką, bycie kreatywnym myślicielem oznacza przede wszystkim umiejętność patrzenia na wyzwanie z otwartym umysłem i poszukiwania oryginalnych rozwiązań.

Jednym ze sposobów ćwiczenia kreatywnego myślenia może być na przykład podanie odpowiedzi i poproszenie uczniów o sformułowanie pytania, przedstawienie obrazu i poproszenie o opisanie przedstawionej sytuacji albo pozostawienie uczniom wyboru sposobu zaprezentowania własnej pracy.

Kluczowe jest danie uczniom czasu na samodzielne myślenie oraz stworzenie im możliwości wyboru.

• Budowanie inteligencji emocjonalnej

Kierowanie własnymi emocjami jest umiejętnością, której można się uczyć. Jednym ze sposobów budowania inteligencji emocjonalnej u uczniów może być udzielanie im informacji zwrotnej – zarówno dotyczącej ich pracy, jak i zachowania.

Docenianie tego, co zostało zrobione dobrze, oraz wskazywanie obszarów do poprawy uczy uczniów samooceny, samokontroli i odpowiedzialności za własne działania.

• Myślenie transferowe

Myślenie transferowe przygotowuje uczniów do wykorzystywania zdobytej wiedzy i umiejętności w nowych sytuacjach i w dorosłym życiu.

Ćwiczenie tej umiejętności polega na tworzeniu okazji do zastosowania wiedzy na różnych przedmiotach oraz dostrzegania powiązań między różnymi dziedzinami. Jednym ze sposobów jest łączenie nowej wiedzy z tym, co uczniowie już wiedzą.

Można zadawać im pytania:

• Czy przypomina ci to coś, co już wcześniej poznałeś?
• Do czego jest to podobne?
• Czym różni się od…?
• Do jakiej kategorii można to zaliczyć?

Wspieranie uczniów w stawaniu się samodzielnymi, pewnymi siebie i odpowiedzialnymi młodymi dorosłymi nie wymaga ani nowej inicjatywy, ani gruntownej przebudowy programu nauczania. Wiele z tych umiejętności można rozwijać przy okazji codziennej pracy – na każdym przedmiocie.

Potrzebna jest przede wszystkim uważność nauczyciela, dostrzeganie odpowiednich momentów i świadome wykorzystywanie ich do rozwijania kompetencji, które będą uczniom potrzebne długo po zakończeniu szkoły.

Inspiracja artykułem  Rachel Lawton