Co jest lepsze: pisanie odręczne, czy na klawiaturze? Pisanie na klawiaturze może być szybsze, ale badania pokazują, że pisanie odręczne efektywniej angażuje nasz mózg. W tym artykule o badaniach dotyczących pisma ręcznego.

W czasach powszechnych technologii, wydaje się że pismo odręczne powinno zaniknąć. Jednak przeprowadzone badania pokazują, że pisanie na klawiaturze nie powinno zastąpić pisania odręcznego. Może to brzmieć archaicznie w dzisiejszych szkołach nastawionych na technologię, ale naukowcy na całym świecie zgłębiają potężny wpływ pisma odręcznego na kształtowanie sposobu myślenia, zapamiętywania i rozumienia nowych idei.

Nauczyciele (szczególnie szkół średnich), zainteresowani prowadzeniem z uczniami Mojego zeszytu pomagającego się uczyć, często pytają, czy nie może on być komputerowy. Ich uczniowie używają komputerów do zapisywania, i w pierwszym odruchu, nie chcą wracać do papieru. W czasach, gdy liczy się szybkość, a nie jakość, ich tendencja jest zrozumiała. Jednak badania naukowe, o których piszę w tym artykule powinny ich przekonać, że więcej zyskają prowadząc zeszyt papierowy. Jeśli nie będą to dla nich skuteczne argumenty, to moim zdaniem można pozwolić na samodzielny wybór, a po pewnym czasie na zbadanie, co się bardziej opłaca. Można też przeprowadzić jedno z proponowanych w tym artykule badań z uczniami w klasie i w ten sposób pokazać im korzyści z pisania ręcznego.

Wnioski z badań przedstawione przez  Youki Teradę w artykule na portalu Edutopia.

• Pisanie ręczne przekształca pismo w „ akt myślenia”.

Wraz z rozwojem technologii skanowania mózgu, neurobiolodzy zaczęli dostrzegać wyraźne powiązania między pisaniem ręcznym a silną aktywacją obszarów mózgu odpowiedzialnych za funkcje wzrokowe, motoryczne i językowe, co sugeruje, że pismo odręczne odgrywa głębszą, fundamentalną rolę w uczeniu się. W przeciwieństwie do pisania na klawiaturze, ruchy ręką przy pisaniu ręcznym  przygotowują mózg do nauki, czyniąc te pierwsze, niepewne akty formowania liter podstawowym fundamentem umiejętności czytania i pisania. Jednym z wniosków z badań z 2024 roku jest rekomendacja, aby dzieci od najmłodszych lat w szkole miały kontakt z czynnościami pisania odręcznego, aby wykształcić wzorce połączeń neuronalnych, które zapewniają mózgowi optymalne warunki do nauki.

Nie oznacza to odrzucenia pisania na klawiaturze, które jest zwykle szybsze i będzie potrzebne w dorosłym życiu. Uczniowie w wielu krajach uczą się szybkiego pisania na klawiaturze 10 palcami już od wielu lat.

Najnowsze badania dowodzą, że pismo odręczne powinno pozostać centralnym narzędziem myślenia i uczenia się.

W badaniu z 2021 roku uczniowie czytali krótki fragment opisujący rozmowę, a następnie zapisywali kluczowe szczegóły, które zapamiętali – na przykład daty i godziny. Jedna grupa korzystała z długopisów i papieru, inna pisała na tabletach za pomocą rysików, a trzecia grupa wpisywała informacje przy pomocy klawiatury do smartfonów. Sprawdzano aktywność mózgów w tych trzech przypadkach. Wgląd pokazał, że w mózgach piszących ręcznie na papierze zauważono wzorce aktywności mózgu, obejmujące obszary związane z pamięcią, przetwarzaniem wzrokowo-przestrzennym i językiem, były to przekonywujące dowody na to, że pisanie odręczne angażuje mózg w bogatszy sposób, tworząc trwalsze ślady pamięciowe.

• Umiejętności kształcone w pisaniu ręcznym

Jeśli przyjrzeć się pisaniu ręcznemu, to widać, że angażuje ono różne zmysły. Towarzyszy mu wrażenia dotykowe, powstające przy przesuwaniu ołówka po papierze; wizualne, gdy litery nabierają kształtu, podczas gdy mózg steruje precyzyjnymi ruchami dłoni. Te wrażenia stymulują większą część mózgu, co prowadzi do powstawania bardziej złożonych sieci neuronowych – stwierdzają naukowcy w badaniu z 2020 roku .

• Pisanie i czytanie

Naukowcy z Hiszpanii postanowili zbadać, czy zastąpienie ołówka i papieru pisaniem na tabletach lub komputerach może wpłynąć na proces przyswajania umiejętności czytania. Aby to sprawdzić, dzieci w wieku przedszkolnym uczyły się nowych liter, pisząc je ręcznie lub na klawiaturze, a następnie proszono je o zidentyfikowanie, odczytanie i napisanie nowego zestawu krótkich słów, używając nowo poznanych liter.

Wyniki badania z 2025 roku pokazały, że pisanie ręczne wykazało wyraźną przewagę nad pisaniem na klawiaturze – dzieci, które ćwiczyły kształt każdej litery, osiągały szybsze postępy w zadaniach rozpoznawania i ortografii niż ich rówieśnicy piszący na klawiaturze. Poproszeni o nazwanie poszczególnych liter, uczniowie piszący odręcznie uzyskali 92% dokładności, co stanowiło 16 punktów przewagi nad rówieśnikami piszącymi na klawiaturze, którzy uzyskali 76% dokładności. W przypadku bardziej złożonego zadania nazywania słów – umiejętności czytania całych słów na głos – różnica ta znacznie się zwiększyła, a dzieci piszące odręcznie przewyższały osoby piszące na klawiaturze w stosunku 72% do 38%.

Pisanie odręczne wspiera również umiejętność czytania i pisania.

Przejście na pisanie na klawiaturze przed nabyciem przez uczniów umiejętności pisania odręcznego może zmniejszyć ich zdolność rozpoznawania liter i w dłuższej perspektywie negatywnie wpłynąć na ich umiejętności czytania.

• Notatki i zapamiętywanie

Pisanie ręczne ma też znaczenie przy robieniu notatek. Wolniejsze i bardziej przemyślane tempo zapisywania pomysłów ręcznie, na papierze, przekłada się na wyraźniejsze przypominanie sobie szczegółów — nawet po kilku dniach.

W badaniu z 2019 roku naukowcy poprosili uczniów piątej i dziewiątej klasy o słuchanie krótkich opowiadań – na przykład o przyjaciołach wybierających się na ryby – i jednoczesne przepisywanie ich do zeszytów, tabletów z ekranem dotykowym lub laptopów. Tydzień później uczniowie zostali poproszeni o przypomnienie sobie jak największej liczby szczegółów, postaci i wydarzeń z opowiadań. W obu grupach wiekowych uczniowie, którzy sporządzali notatki ręcznie, mieli silniejsze i wyraźniejsze wspomnienia z opowiadań niż ci, którzy korzystali z tabletu lub laptopa.

Wśród uczniów dziewiątej klasy, najwyższe wyniki zapamiętywania uzyskano w przypadku notatek pisanych odręcznie – 26% szczegółów historii zostało zapamiętanych, w porównaniu z 22% w przypadku użytkowników ekranów dotykowych i 19% w przypadku użytkowników laptopów. Również wśród młodszych uczniów piątej klasy, pisanie odręczne skutkowało lepszym zapamiętywaniem, a jego wydajność wzrosła o około 10% w porównaniu z uczniami korzystającymi z laptopa lub tabletu.

Pisanie ręczne zmusza uczniów do intensywniejszego zaangażowania się w materiał. Pisanie na klawiaturze może stać się „zautomatyzowane” i mniej wymagające poznawczo, co prowadzi do gorszego zapamiętywania i powierzchownego zrozumienia tematu.

• Konsekwencje eliminowania pisania ręcznego

W przełomowym badaniu z 2014 r. — potwierdzonym metaanalizą z 2024 r. — naukowcy poprosili uczniów o robienie notatek ręcznie lub za pomocą laptopów podczas oglądania wykładów wideo, a następnie sprawdzili ich zrozumienie materiału pod kątem faktów i pojęć.

W pytaniach koncepcyjnych, takich jak dostrzeganie wzorców, wyciąganie wniosków uczniowie uzyskali 0,13 odchylenia standardowego powyżej średniej – przewyższając 55% pozostałych uczniów. W przypominaniu faktów, odręczne notatki również okazały się lepsze, co przełożyło się na znacznie lepsze zapamiętywanie kluczowych szczegółów z wykładu, prawdopodobnie dlatego, że osoby sporządzające notatki musiały być bardziej selektywne w tym, co notują, ze względu na konieczność nadążania za wykładem. Nawet mając możliwość przejrzenia notatek, co prawdopodobnie dałoby użytkownikom laptopów przewagę, ponieważ mieliby „pełniejszy zapis” wykładu, osoby sporządzające notatki na papierze uzyskały 0,29 odchylenia standardowego powyżej średniej – przewyższając 61% swoich rówieśników – w przypadku informacji faktograficznych, takich jak daty historyczne i definicje naukowe.

Przy korzystaniu z klawiatury można zanotować prawie wszystko, co prowadzi jednak do stosunkowo płytkiego przetwarzania poznawczego. Osoby sporządzające notatki odręczne są zmuszone do skupienia się na szerszych ideach, a nie na pojedynczych faktach, co pozwala im łączyć nową wiedzę z już poznaną.

• Uzyskane oceny

W metaanalizie z 2024 r. obejmującej 24 badania naukowcy przeanalizowali wyniki w nauce około 3000 uczniów i odkryli, że studenci, którzy robili notatki ręcznie, mieli większe szanse na uzyskanie najwyższych stopni, podczas gdy uczniowie, którzy pisali je na komputerze, otrzymywali niższe oceny.

Różnice nie były błahe – około 40% osób piszących odręcznie uzyskało oceny celujące i bardzo dobre, w porównaniu z zaledwie 30% osób piszących na komputerze. Uczniowie piszący odręcznie częściej postrzegają swoje notatki jako „bardziej osobistą i parafrazowaną” przestrzeń do aktywnego przetwarzania i organizowania myśli. Głębsza analiza wykazała, że ​​osoby robiące notatki odręcznie znacznie częściej dodawały rysunki, diagramy i wykresy do omawianego materiału.

• Czy tylko pisanie ręczne?

Przy eliminacji pisania na klawiaturze tracą osoby, które piszą wolnej i osoby, które dopiero uczą się języka w którym piszą oraz osoby z dysgrafią. W badaniu z 2011 roku naukowcy porównali szybkość pisania na klawiaturze i pisania odręcznego u prawie 1000 uczniów szkół średnich i gimnazjów i odkryli, że korzystanie z klawiatury było o około 55 procent szybsze niż pisanie odręczne. To znacząca różnica, biorąc pod uwagę, że nauczyciele mówią średnio 174 słowa na minutę – tempo znacznie przewyższające tempo pisania odręcznego uczniów wynoszące 4,5 słowa na minutę i 7 słów na minutę.

Jeden i drugi sposób pisania maja swoje wady i zalety, dlatego obie są potrzebne.

Przeprowadzane badania są w opozycji do zauważalnego (również w Polsce) przejścia na nauczanie przy pomocy laptopów. Laptopy są wygodniejsze i wymagają mniej wysiłku, więc są przez uczniów wybierane, ze szkodą dla ich rozwoju.

Pisanie na komputerze może być wskazane, gdy zależy nam przede wszystkim na szybkości, ale jeśli celem jest efektywne uczenie się, to warto pisać ręcznie i na papierze., o czym świadczą przytoczone badania.

Badania zaczerpnięte z artykułu Youki Terada