Sprawczość zdobywamy przez całe życie. Można, a nawet wskazane jest zacząć wcześnie. Tym wpisem rozpoczynam cykl artykułów dla nauczycielek i nauczycieli przedszkola, chciałabym przedstawić wykorzystanie teorii i praktyki oceniania kształtującego na budowanie sprawczości przedszkolaków. Cały artykuł na ten temat w skróconej formie ukarze się w październiku w piśmie: Bliżej przedszkola.

Sprawczość i ocenianie kształtujące

Zacznijmy od prawa, czyli od podstawy programowej wychowania przedszkolnego.

Nowa podstawa programowa wychowania przedszkolnego (ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI z dnia 11 marca 2026 r.) stawia na sprawczość przedszkolaka. W wymienionych celach wychowania przedszkolnego w punkcie 5 czytamy, że celem jest zapewnienie każdemu dziecku warunków do budowania sprawczości oraz podejmowania inicjatyw z korzyścią dla siebie i wspólnego dobra.

Sprawczość jest rozumiana jako podejmowanie autonomicznych działań mających pozytywny wpływ na osobę, która je podejmuje, i inne osoby (otoczenie) oraz branie za te działania odpowiedzialności.

Ma to głębokie powiązanie z piątą strategią oceniania kształtującego, która mówi o samodzielności i odpowiedzialności osoby za własny proces uczenia się. W przypadku przedszkola mamy na myśli dziecko w wieku przedszkolnym, u którego możemy już wprowadzać sprawczość, poprzez uczenie go samodzielności i odpowiedzialności za własne decyzje.

Rozporządzenie wskazuje na budowanie w przedszkolu:

• poczucia przynależności do wspólnoty, czyli przekonanie jednostki, że jest częścią grupy, która ją akceptuje, potrzebuje jej i docenia ją oraz do której ta osoba może wnieść twórczy wkład;
• nastawienia na rozwój, czyli przekonanie, że zdolności podlegają zmianom i mogą się rozwijać dzięki zaangażowaniu, wysiłkowi i wytrwałości;
• przekonania o własnej skuteczności, czyli przekonanie o swojej zdolności do

wykonywania określonych zadań i osiągania celów, także w niekorzystnych

okolicznościach;

• samoregulacji, czyli zdolność przekładania myśli na działania zmierzające do realizacji określonych celów i świadomego kierowania swoją aktywnością.

Ocenianie kształtujące może być niezwykle pomocnym narzędziem do budowania sprawczości u dziecka w każdym wieku. Możliwe, że dla niektórych osób słowo „ocenianie” może nie pasować do małych dzieci i dlatego mogą mieć wątpliwości. Faktycznie ocenianie stopniami na poziomie przedszkola jest kompletnie bez sensu i szkodliwe. Ale w ocenianiu kształtującym (OK) znaczenie terminu „ocenianie” jest szersze niż wystawianie stopni, symboli, procentów, czy punktów. Ocenianie jest przede wszystkim informacją dla osoby, co zrobiła dobrze i co może zrobić lepiej. W ten sposób daje się szansę osobie, aby była sprawcza i wzięła swój proces uczenia się w swoje ręce. W ocenianiu kształtującym nie stawia się stopni, ani żadnych innych symboli oceniających, przekazuje się informację zwrotną, która jest jednocześnie informacją dla nauczyciela, nad czym jeszcze warto pracować. W przedszkolu jest to też informacja dla rodziców, jak rozwija się ich dziecko. Główną funkcją oceniana jest pomoc uczącemu się w uczeniu się. Niezależnie, czy jest to przedszkolak, czy uczeń, czy osoba dorosła.

Sprawczość jest potrzebna w każdym wieku. Piąta strategia oceniania kształtującego (Wspomaganie uczniów, by stali się autorami procesu swojego uczenia się) zawiera podstawowe pojęcia związane ze sprawczością – samodzielność i odpowiedzialność.

Jeśli sprawczość jest tak potrzebna i zalecana rozporządzeniem, to potrzebne są narzędzia do jej wprowadzania również w przedszkolu. Takim narzędziem może być ocenianie kształtujące. Będziemy się posługiwać pięcioma strategiami oceniania kształtującego, które można traktować jako główne jego zasady:

1. Określanie i wyjaśnianie dzieciom celów uczenia się i kryteriów sukcesu.
2. Organizowanie w klasie dyskusji, zadawanie pytań i zadań dających informacje, czy i jak dzieci się uczą.

• Udzielanie dzieciom takiej informacji zwrotnej, która przyczyni się do ich widocznych postępów.

1. Umożliwianie dzieciom, by korzystali wzajemnie ze swojej wiedzy i umiejętności.
2. Wspomaganie dzieci, by stali się autorami procesu swojego uczenia się.

Będziemy rozważać, co ze strategii pasuje do wieku przedszkolnego i jak można strategie realizować z małymi dziećmi. Można również stosować zasady oceniania kształtującego w domu dziecka. Rodzice mogą w ten sposób współpracować z dzieckiem i pomagać mu w poznawaniu świata.

W następnych częściach zajmiemy się strategiami oceniania kształtującego jako pomocy w budowaniu sprawczości dziecka w przedszkolu.