Dlaczego uczeń, zamiast cieszyć się wskazówkami, które mogą pomóc mu się rozwijać, często reaguje na informację zwrotną frustracją i zniechęceniem? Być może dlatego, że zbyt często kojarzy ją z wytykaniem błędów, a nie z pomocą w nauce. Tymczasem dobrze przekazana informacja zwrotna może być dla ucznia prawdziwym prezentem – źródłem motywacji, wiary we własne możliwości i wskazówek, jak zrobić kolejny krok. Jak sprawić, by uczniowie nie tylko ją czytali, ale przede wszystkim chcieli z niej korzystać?

Nauczyciel może spotkać się z następującą sytuacją: uczeń oddaje swoją pracę do sprawdzenia, jest z niej dumny, nauczyciel udziela mu informacji zwrotnej, którą uczeń odrzuca. Zamiast wykorzystania uwag nauczyciela, bierze górę frustracja i uczeń się wycofuje, jest zawiedziony, że jego praca nie została doceniona.

Sytuację pogarsza praktyka polegająca na wykorzystaniu informacji zwrotnej do wystawienia uczniowi stopnia. Takie postępowanie czyni informację zwrotną bezużyteczną, gdyż uczniowi zależy wtedy jedynie na stopniu i uwagi nauczyciela nie są nawet przeczytane.

Uczeń musi wiedzieć, jaki jest cel informacji zwrotnej – ma ona pomóc mu w nauce i rozwoju. Jednak nie wystarcza jedynie zapewnienie ze strony nauczyciela. Musi on być konsekwentny w stosowaniu oceniania kształtującego. Nie może zmienić zapowiedzianego sposobu oceniania, czyli na przykład wystawić stopnia, gdy praca miała być oceniana kształtująco. Nie może łączyć stopnia z informacją zwrotną, nie może w informacji zwrotnej odnosić się do aspektów spoza listy kryteriów sukcesu (wyjątkiem jest docenienie czegoś, co zrobił uczeń ponad wymagania), nie może traktować informacji zwrotnej jak zbioru krytycznych uwag do pracy ucznia ani odnosić się w niej do cech ucznia, zamiast tylko do jego pracy.

Pełna informacja zwrotna ma cztery elementy:

• Co uczeń zrobił dobrze i zgodnie z ustalonymi wcześniej kryteriami sukcesu.
• Co uczeń może poprawić, gdy jego praca nie jest zgodna z kryteriami.
• Jak uczeń może to poprawić.
• Jak uczeń może się dalej rozwijać.

Przy czym najlepiej, gdy docenienia przeważają nad uwagami krytycznymi.

Jeśli uczeń otrzymuje docenienia swojej pracy, to łatwiej jest mu przyjąć również krytykę. Sama krytyka powoduje zniechęcenie ucznia, a często też bunt i niechęć do dalszej pracy. Powinniśmy jako nauczyciele wiedzieć, że przyjmowanie informacji zwrotnej wiąże się z emocjami. Warto sobie przypomnieć, jakie wrażenie na nas samych robi np. informacja zwrotna udzielona nam przez dyrektora szkoły.

Niektórym nauczycielom wydaje się, że uwagami krytycznymi zmobilizują ucznia do poprawy i zmotywują go do nauki. To jest jednak mit. Częściej docenienie mobilizuje niż krytyka. Docenienie daje uczniowi nadzieję, że coś potrafi, i nadzieję, że następnym razem też mu się coś uda. Docenienie buduje tak potrzebne w uczeniu się poczucie kompetencji, które krytyka często niweluje.

Powiedzmy, że nauczycielowi udało się znaleźć obszary, w których może docenić pracę ucznia. Wtedy przechodzi do szukania tego, co uczeń zrobił źle lub nie całkiem dobrze. Służą temu kryteria sukcesu. Jeśli uczeń popełnił błąd, który nie był zawarty w kryteriach sukcesu, to nauczyciel musi się powstrzymać od uwag krytycznych. Może jedynie zapamiętać, że następnym razem przy określaniu kryteriów powinien ten aspekt uwzględnić.

Takie postępowanie nie jest popularne w szkole, gdyż nauczyciele sądzą, że nie mogą pominąć wytknięcia błędu. Uważają, że powinni odnieść się do wszystkich popełnionych błędów. Jednak ocenianie kształtujące zakłada, że informacja zwrotna odnosi się tylko do kryteriów. Stanowi rodzaj umowy z uczniem dotyczącej wcześniejszego ustalenia NACPBEZU, czyli tego, na co będziemy zwracać uwagę. Tę umowę powinni znać również rodzice uczniów i nie dziwić się, że nauczyciel w informacji zwrotnej odnosi się tylko do kryteriów sukcesu.

Powiedzmy, że nauczyciel ma już wyszczególnione, co może docenić w pracy ucznia i co może skrytykować. To jednak nie wystarcza, gdyż uczeń może nie wiedzieć, jak ma błąd poprawić. Gdyby wiedział, to prawdopodobnie by go nie popełnił. Dlatego nauczyciel powinien wyjaśnić uczniowi, jak wygląda dobrze wykonane zadanie w zakresie określonego kryterium. Może napisać, jak poprawić błąd, lub wyjaśnić wszystkim uczniom, jak wygląda dobrze wykonana praca. Dobrze, gdy uczeń może poprawić pracę, czyli wykonać podobne zadanie, wzorując się na uwagach otrzymanych od nauczyciela. Jeśli tak zwany sprawdzian poprawkowy złożony jest z podobnych zadań, co pierwotny sprawdzian, to uczeń widzi sens korzystania z informacji zwrotnej, gdyż w niej otrzymuje użyteczne wskazówki do poprawy.

Można zastosować tak zwaną informację zwrotną z udziałem sprawcy, czyli nie wskazywać uczniowi popełnionego błędu, tylko polecić mu samodzielne jego poszukiwanie ze wskazówkami nauczyciela, na przykład: „W drugim akapicie brakuje dwóch przecinków, poszukaj, gdzie, i pokaż mi do sprawdzenia”.

Ostatni element informacji zwrotnej przeznaczony jest szczególnie dla uczniów, którzy pracę wykonali dobrze i warto im dać rady, co mogą zrobić więcej lub inaczej. To nie mają być wskazówki typu: „Uważaj na kryteria sukcesu”, „Nie rób błędów ortograficznych” itp. To nie są wskazówki do rozwoju, to są jedynie pobożne życzenia. Przy czym trzeba pamiętać, że uczeń może, ale nie musi z nich skorzystać.

Informacja zwrotna powinna być dla ucznia PREZENTEM, z którego on chce skorzystać. Wiąże się to z teorią nastawienia na rozwój (mindset theory) profesor Carol Dweck. Uczniowie sądzą, że rodzą się z określonymi zdolnościami i poziomem inteligencji, a teoria nastawienia na rozwój mówi, że inteligencja jest plastyczna i sukces przede wszystkim zależy od włożonego wysiłku. Informacja zwrotna daje uczniowi szansę na skuteczną poprawę. Warto zwracać uwagę uczniów  na to, że dokonują postępu, że ich praca się poprawia. To daje uczniom motywację do korzystania ze wskazówek zawartych w informacji zwrotnej.

Co jeszcze możemy zrobić, aby ucznia zachęcić do korzystania z informacji zwrotnej?

• Nie do wszystkich prac stosować informację zwrotną.

Niektóre prace, takie jak test, nie wymagają informacji zwrotnej. W teście ważne jest, ile odpowiedzi uczeń wybrał prawidłowych. Nie jest potrzebna informacja od nauczyciela, gdyż w teście nie jest widoczna przyczyna, dla której uczeń wybrał daną odpowiedź.

Uczeń powinien wiedzieć przed wykonaniem pracy, jak będzie ona oceniana: czy kształtująco (informacją zwrotną), czy sumująco (stopniem, punktami, procentami).

W ocenianiu kształtującym rekomendowane jest stosowanie informacji zwrotnej, gdy uczeń jest w procesie uczenia się, a oceny sumującej, gdy proces jest zakończony i celem jest jego podsumowanie.

Do oceny kształtującej warto przeznaczyć takie prace, które mogą posłużyć uczniowi w doskonaleniu jego umiejętności.

• Stosować informację zwrotną do części pracy ucznia.

Aby nie zarzucić ucznia krytyką i wskazówkami, które mogą go zniechęcić do poprawy, lepiej jest umówić się z uczniami, że informacja zwrotna będzie dotyczyła kluczowych kryteriów, a nie wszystkiego. Lepiej jest dać mniej wskazówek, które uczeń zastosuje, niż zasypać go wieloma, których nie wykorzysta.

Informacja zwrotna ma znaczenie tylko wtedy, gdy uczniowie ją wykorzystają.

Można również zapytać ucznia, do którego z kryteriów chce otrzymać informację zwrotną. Jeśli sam uczeń zdecyduje, to jest duże prawdopodobieństwo, że z informacji skorzysta.

W przypadku większych prac można wprowadzić informację zwrotną do poszczególnych części. Na przykład uczniowie wykonują wstępną wersję roboczą, otrzymują informację zwrotną, wprowadzają poprawki, a następnie przesyłają zaktualizowaną wersję. W razie potrzeby cykl można powtórzyć. Dobrze, jeśli obie wersje i obie informacje zwrotne były zostaną udokumentowane (na przykład w zeszycie ucznia), aby było widać, jak praca się zmieniała i stawała się lepsza.

Informacja zwrotna jako zwyczaj w nauczaniu

Informacja zwrotna „działa”, gdy jest stałym elementem procesu nauczania.

Nie przynosi większych korzyści, jeśli zostanie przekazana pod koniec procesu edukacyjnego, gdy uczniowie mają niewielkie możliwości – lub motywację – do jej wykorzystania. Konieczne jest wprowadzenie zwyczaju: informacja zwrotna – poprawa – informacja zwrotna.

Informacja zwrotna w dialogu

Informacja zwrotna powinna być traktowana jako ciągła rozmowa, a nie monolog wygłaszany na zakończenie jednostki dydaktycznej. Kiedy uczniowie mają regularne możliwości reagowania na sugestie i wdrażania ich w życie, zaczynają postrzegać naukę jako proces ciągłego doskonalenia. Nauka nie polega na tym, żeby wszystko robić dobrze za pierwszym razem. Chodzi o to, żeby być gotowym spojrzeć na to, co zostało zrobione, dostrzec, co można poprawić, i podjąć kolejny krok.

Można uczniom zadawać pytania w treści informacji zwrotnej. Takie pytania zachęcają uczniów do wykorzystania jej do nauki.

Najpierw samoocena

Można najpierw poprosić uczniów o samoocenę swojej pracy. Jeśli uczniowie jej dokonają, to przeważnie są zainteresowani, czy pokrywa się ona z oceną nauczyciela.

Uczniowi potrzebna jest informacja zwrotna o jego pracy. Nie wystarcza stopień na koniec procesu. Aby mógł doskonalić swoją naukę, potrzebuje informacji, którą wykorzysta do poprawy i do rozwoju.