Zróżnicowanie to jeden z trudniejszych problemów, z jakimi mierzą się nauczyciele. W tym artykule opisuję strategię radzenia sobie z tym wyzwaniem oraz pomoc dydaktyczną o nazwie „Skrzyneczka mistrzów”.

Uczniowie nie uczą się w tym samym tempie. Mają też różne zaległości i luki w edukacji. Problem jest złożony i nie istnieje jeden uniwersalny przepis na postępowanie w zróżnicowanej klasie. Warto jednak pamiętać o trzech kluczowych aspektach:

1. Określanie luk w nauce uczniów.
2. Dostosowanie jednego lub dwóch etapów lekcji do uzupełnienia tych luk.
3. Zapewnianie wsparcia uczniom na poziomie zaawansowanym.

1. Identyfikacja luk w nauce

Każda lekcja ma swoje cele i to właśnie one powinny posłużyć do identyfikacji luk.

Uczniowie w klasie prezentują różny poziom wiedzy i umiejętności. Niektórzy w pełni rozumieją materiał jeszcze przed rozpoczęciem zajęć, inni zaś mają braki, które uniemożliwiają im przyswojenie nowego tematu. Barierą bywa często brak zrozumienia terminów oraz luki w wiedzy zdobytej wcześniej.

Zazwyczaj nauczyciel domyśla się, jakie braki mają uczniowie, ale może też przeprowadzić test wstępny, aby dokładnie je poznać. Taki sprawdzian nie powinien być oceniany – służy wyłącznie zdiagnozowaniu sytuacji przez nauczyciela.

Konstrukcja takiego testu wymaga od pedagoga zastanowienia się, jaka wiedza oraz umiejętności są niezbędne do zrozumienia nowego tematu i osiągnięcia celu lekcji. Najlepiej, gdy zadania są ułożone narastająco (od najprostszych do trudniejszych), co pozwala precyzyjnie określić poziom poszczególnych uczniów.

Dobrze jest wyjaśnić klasie cel takiego testu – uświadomić im, że ma on służyć jedynie dobremu zaplanowaniu lekcji. Można go przeprowadzić na koniec zajęć poprzedzających nowy temat, aby nauczyciel mógł uwzględnić wyniki podczas przygotowywania kolejnej lekcji. Nie chodzi tutaj o ogólną diagnozę klasy, ale o indywidualne dopasowanie uczniów do grup poziomowych. Warto uprzedzić uczniów, że test nie będzie anonimowy, a jego wyniki pomogą w organizacji pracy. Taki test wstępny można na stałe wprowadzić jako stały element i zwyczaj w prowadzeniu lekcji.

2. Dostosowanie lekcji

Wielu nauczycieli uważa, że cała lekcja powinna być prowadzona osobno dla każdej z grup poziomowych. Lepiej jednak, jeśli tylko jeden lub dwa fragmenty zajęć odbędą się w podziale na grupy. Resztę lekcji można przeprowadzić z całą klasą, stawiając na wspólne uczenie się. Takie podejście jest łatwiejsze organizacyjnie i zajmuje mniej czasu.

Kilka przykładów prowadzenia lekcji w zróżnicowanej klasie:

• Analiza błędu. Uczniowie dostają do rozwiązania krótkie zadanie. Nauczyciel planuje je tak, aby uwidoczniło luki w wiedzy lub umiejętnościach. Następnie ogłasza prawidłowy wynik i wspólnie z klasą analizuje najczęstsze pomyłki. Nauczyciel pokazuje anonimową pracę z błędem, a uczniowie określają, na czym on polega. Osoby, które popełniły podobny błąd, poprawiają go u siebie. W ten sposób zaangażowana jest cała klasa: uczniowie, którzy dobrze wykonali zadanie, wskazują błąd, a pozostali naprawiają swoje potknięcia.
• Wzajemne nauczanie. Uczniowie otrzymują zadanie do wykonania. Nauczyciel podaje prawidłowy wynik. Osoby, które rozwiązały je dobrze, podnoszą rękę. Uczniowie, którzy uzyskali inny wynik, podchodzą do osób z podniesioną ręką, pokazują swoją pracę i wspólnie ją poprawiają.
• Stacje dydaktyczne. Nauczyciel przygotowuje zadania i umieszcza ich treść na określonych stanowiskach (stacjach). Uczniowie przechodzą przez poszczególne punkty. Stację można zmienić dopiero wtedy, gdy wszyscy członkowie grupy potrafią poprawnie rozwiązać dane zadania. Nauczyciel pełni rolę pomocnika i wspiera uczniów, gdy zostanie o to poproszony.
• Zadania na poziomach. Nauczyciel tworzy dwie lub więcej wersji zadania, odpowiadających wcześniej zidentyfikowanym lukom. W ten sposób przygotowuje uczniów do poznania nowego tematu. Takie ćwiczenia można również przeprowadzać w małych grupach, aby uczniowie wspierali się nawzajem poprzez współpracę.

Polecam film: Nauczanie w zróżnicowanej klasie

3. Zapewnianie wsparcia uczniom na poziomie zaawansowanym

Nauczyciele często priorytetowo traktują wsparcie uczniów z lukami w nauce. To logiczne – bez pomocy dzieci z brakami będą miały jeszcze większe zaległości. Jednak w tym samym czasie uczniowie, którzy uczą się szybciej, zaczynają się nudzić i zniechęcać. Wyzwaniem jest zajęcie ich czymś interesującym, co pozwoli pogłębić ich wiedzę, zamiast jedynie bezcelowo poszerzać materiał.

Wraz z grupą nauczycieli (współpracujących wtedy z Centrum Edukacji Obywatelskiej) opracowaliśmy pomoc dydaktyczną o nazwie „Skrzyneczka mistrzów”. Zebraliśmy różne pomysły na to, jak zaangażować uczniów uczących się szybciej. Te rozwiązania są uniwersalne i niezależne od przedmiotu. Jeśli uczeń wykonał zadanie podstawowe poprawnie, może wylosować z pudełka kartę i postępować zgodnie z jej instrukcją. Polecenia skupiają się głównie na refleksji nad zdobytą wiedzą, pomaganiu innym oraz na pogłębianiu krytycznego myślenia.

Przykłady poleceń ze skrzyneczki:

• Napisz ogłoszenie zachęcające uczniów z innej klasy do udziału w lekcji na ten temat.
• Opracuj mapę myśli dotyczącą omawianego zagadnienia.
• Ułóż trzy pytania dotyczące zajęć, na które chciałbyś uzyskać odpowiedź.
• Wymyśl dwie dodatkowe wersje zadania: łatwiejszą i trudniejszą.
• Podaj co najmniej dwie przyczyny, dla których warto poznać dany temat.
• Przygotuj się do wywiadu z ekspertem z dziedziny, która jest tematem dzisiejszej lekcji. Opracuj co najmniej 4 pytania.
• Zastanów się, co by było, gdyby ludzie w ogóle nie znali tematu, którym się dzisiaj zajmowaliśmy.
• Napisz krótkie streszczenie tego, czego nauczyłeś się na tej lekcji.
• Wypisz na heksach nowo poznane pojęcia, a następnie ułóż je tak, aby widoczne były między nimi logiczne powiązania.
• Zapisz 3 rzeczy, których się nauczyłeś, 2, które chciałbyś lepiej poznać, i jedno pytanie, które chcesz zadać.
• Przygotuj notatkę do jednominutowej wypowiedzi na dany temat.
• Napisz instrukcję, jak nauczyłbyś kogoś innego tematu z dzisiejszej lekcji.
• Dopisz własne kryteria sukcesu do lekcji – takie, które pozwolą lepiej zrozumieć temat.
• Dokonaj samooceny kryteriów sukcesu za pomocą świateł (metoda świateł drogowych).
• Wybierz 5 pojęć związanych z tematem lekcji i do każdego dopisz po 5 skojarzeń.
• Napisz dwie rzeczy, które podobały ci się podczas lekcji, i jedną, którą należałoby zmienić.
• Ustaw kryteria sukcesu lekcji w kolejności od najłatwiejszego do najtrudniejszego.
• Podsumuj pracę na dzisiejszej lekcji, używając maksymalnie 140 znaków.
• Zrób dodatkowe zadanie z listy zadań dla mistrzów.
• Wyjaśnij koledze lub koleżance z ławki ich wątpliwości.

Taką skrzyneczkę nauczyciel może wykonać samodzielnie na potrzeby swojej klasy lub zakupić gotową wersję w internecie.

Zróżnicowanie mocno łączy się z pojęciem sformułowanym wiele lat temu przez Lwa Wygotskiego – strefą najbliższego rozwoju. Chodzi o to, aby uczeń otrzymał do wykonania zadanie, które stanowi dla niego wyzwanie, ale jest możliwe do zrealizowania. Aby tak się stało, trzeba dobrze znać możliwości ucznia, odpowiednio dostosować strukturę lekcji i zadbać o właściwy poziom trudności dla każdego.

Inspiracja artykułem Johna McCarthy’ego