Sprawczość to dyskutowane obecnie pojęcie i pożądana umiejętność. Wielu uczniów potrzebuje wsparcia w rozwijaniu umiejętności samoregulacji, samodzielności i sprawczości. W tym wpisie propozycja kilku ćwiczeń rozwijających sprawczość.

Nikt nie rodzi się z umiejętnościami samoregulacji, samodzielności, samosterowności i odpowiedzialności.

Według Verywell Health samoregulacja to umiejętność kontrolowania swojego zachowania oraz kierowania myślami i emocjami. Trzeba nad tą umiejętnością pracować i ją rozwijać. Jak pomóc uczniom je rozwijać?

• Samoświadomość – określanie wartości

Określanie wartości

Można uczniom zaproponować ćwiczenie: poprosić ich, aby pomyśleli i zdefiniowanie jednej kluczowej wartość, która ich zdaniem jest ważna dla osiągnięcia sukcesów w szkole. Polecić, aby zapisali ją i to jak ja rozumieją na kartce papieru. Powiesić kartki z zapisami w sali lekcyjnej i poprosić uczniów o wyjaśnienia – dlaczego uważają te wartości za ważne, dlaczego właśnie te wybrali. Dzięki temu ćwiczeniu widać, że jest wiele wartości, które wspomagają sukces i że zależy on od włożonego wysiłku, a nie od wrodzonych cech.

Przykłady

Poprosić uczniów o podanie przykładu z własnego życia do określonej wartości – kiedy dana wartość pomaga w osiągnięciu sukcesu. Same nazwy nie przemawiają tak, jak przykłady z życia wzięte.

Jeśli np. wartością jest uczciwość, to przykładem do niej może być samodzielna praca bez korzystania z AI, a jeśli wartością jest systematyczność, to przykładem może być systematyczne przygotowywanie się do sprawdzianu.

Przykłady pokazują, jak dana umiejętność pomaga realizować wybraną wartość.

Uczniowie maja tendencje to uznawania, że człowiek rodzi się zdolny lub niezdolny, nie zauważają, że ważny jest włożony wysiłek i on zapewnia rozwój.

Jest to główny przekaz teorii profesor Caroll Dweck – nastawienia na rozwój, która głosi, że inteligencja jest plastyczna i można ją rozwijać wykonując wysiłek.

Można te ćwiczenia uatrakcyjnić z pomocą piłek. Każdy uczeń otrzymuje jedną piłkę piankową. Połowa klasy zapisuje na piłce jedną z najważniejszych wartości z listy, którą stworzyli. Druga połowa klasy zapisuje przykład prowadzący do realizacji wartości, ale nie zapisuje jej nazwy. Uczniowie ustawiają się w dwa rzędy naprzeciwko siebie; jeden z nich przedstawia wartość, a drugi przykład. Uczniowie rzucają do siebie piłki i konfrontują ze sobą zapisy, czy wartość rzeczywiście pasuje do przykładu? Jeśli nie, to uczniowie szukają w innym rzędzie odpowiadających sobie piłek. Można wykonać to ćwiczenie przy pomocy kartek. Jeśli wartości pozostaną bez przydziału, to można wspólnie określić do nich przykłady.

To ćwiczenie powoduje lepsze zrozumienie tego, co stoi za pojęciem wartości i pokazuje uczniom, jak można pracować nad nimi.

• Samosterowność – planowanie

Samosterowność objawia się jako umiejętność zarządzania codziennymi zadaniami, takimi jak planowanie, rozwiązywanie problemów i adaptacja do nowych sytuacji. Wielu uczniów ma trudności z planowaniem, napotyka trudności w rozwiązywaniu problemów i nie potrafi korzystać z własnych doświadczeń. Można uczniom zaproponować ćwiczenie w postaci planowania zadań:

Każdy uczeń wypełnia tabelę z zadaniami, które przed nim stoją:

Na przykład:

Uczniowie w parach pokazują sobie wypełnione tabelki i je omawiają. Partner może pomóc sprawdzić, czy plan jest realistyczny, a potem być osobą, która pomaga monitorować wykonanie planu. Zapisanie planów i przedyskutowanie ich z kimś pomaga w ich realizacji.

• Samoocena

Według Instytutu Gallupa wielu uczniów czuje, że nie ma kontroli nad swoją nauką.

Dlatego ważne są ćwiczenia refleksji uczniowskiej w postaci samooceny.

• Można zacząć od refleksji na temat celu lekcji i kryteriów sukcesu. Dobrze, gdy każdy z uczniów umie określić do czego dąży i po czym pozna, że cel osiągnął. Można poprosić ucznia, aby określił cel własnymi słowami, albo poprosić, aby uczniowie określili cel i kryteria w parach.
• Można użyć refleksji dla sprawdzenia, jak przebiega proces nauczania. Poprosić uczniów, aby uczniowie zapisali refleksją na temat tego, czego się nauczyli, na ile spełnili cele lekcji, które kryteria wymagają jeszcze pracy z ich strony. Najlepiej, gdy refleksja ucznia zostanie zapisana w jego zeszycie (np.: Moim zeszycie pomagającym się uczyć) i będzie dowodem na uczenie się ucznia i jego rozwój. Bardzo dobrym sposobem jest zastosowanie „wyjściówek”  – kartek z zapisem refleksji po lekcji.
• Można zachęcać uczniów do samooceny swojego procesu uczenia się i sposobów na własna efektywną naukę. Na początek użyteczna jest technika świateł drogowych.

Dzięki refleksji i samoocenie uczniowie budują swoje poczucie kompetencji – czego się nauczyłem, a nauczyciel uzyskuje informację, jak ma dalej prowadzić nauczanie.

• Opinia ucznia – odpowiedzialność za proces uczenia się

Można zapytać uczniów o ich zdania na temat przebiegu lekcji i wprowadzić uzyskane opinie do zmian w nauczaniu.

Pozyskiwanie opinii od uczniów o prowadzonej lekcji uświadamia uczniom, że ich zdanie jest ważne. Pokazuje im również, że nauczyciel też pracuje nad doskonaleniem swojej pracy, co jest dla nich dobrym przykładem do naśladowania.

Można zapytać uczniów:

• Co zrobiłeś dobrze z czego jesteś zadowolony?
• Co sprawiało ci trudność?
• Jakie działania pomagały Ci się uczyć?
• Co nauczyciel mógłby zrobić inaczej?
• Co pomaga, a co przeszkadza ci się uczyć?
• Samodzielność

Umożliwić uczniom samodzielna prace, podejmowanie decyzji i wyboru. Ograniczyć podawanie instrukcji z zaleceniem ich wypełnienia. Zaprzyjaźnienie się z błędem i używania go w procesie nauczania. Przeciwdziałanie wyuczonej bezradności, ko której pisali nauczyciele z inicjatywy Frajda z nauczania: https://oknauczanie.pl/przezwyciezanie-wyuczonej-bezradnosci-przyklady-frajdy-z-nauczania .

Kiedy uczniowie mają szansę podzielić się swoimi przemyśleniami z kolegami i z nauczycielem, wzrasta ich odpowiedzialność i samodzielność.

Sprawczość nie przyjdzie sama, trzeba ćwiczyć samosterowność, samodzielność, odpowiedzialność i  samoregulację. Apeluje o nią piata strategia oceniania kształtującego: Wspomaganie uczniów, by stali się autorami procesu swojego uczenia się.

Inspiracja artykułem  Peg Grafwallner