Teoria autodeterminacji zwraca uwagę na trzy potrzeby każdej uczącej się osoby, są to podstawowe potrzeby psychologiczne każdej osoby uczącej się: poczucie kompetencji, autonomii i więzi. Ta ostatnia może wydawać się mniej istotna, ale tak nie jest. Człowiek jest istotą społeczną i pragnie dobrych relacji z otoczeniem. jeśli się boi, czuje niepewnie lub nie czuje przynależności do grupy, to nie uczy się efektywnie. Poczucie bezpieczeństwa, przynależności i dobre relacje z innymi mogą sprzyjać zaangażowaniu w naukę i efektywnemu uczeniu się.

Znaczenie budowania relacji i więzi między uczniami a nauczycielami zostało dobrze zbadane. W książce profesora Johna Hattiego „Visible Learning” opisano znaczący, szacowany efekt w relacjach nauczyciel-uczeń relacje nauczyciel–uczeń jako czynnik powiązany z osiągnięciami uczniów; w aktualnej bazie Visible Learning MetaX średnia wielkość efektu dla tego czynnika wynosi 0,58.

Z kolei artykuł badawczy z 2023 roku sugeruje, że osiągnięcia ucznia są ściślej powiązane z relacjami uczeń–rówieśnicy, nawet bardziej niż z relacjami uczeń–rodzic lub uczeń–nauczyciel wykazał, że w badanej grupie jakość relacji uczeń–rówieśnicy była silniej związana z osiągnięciami akademickimi niż jakość relacji uczeń–rodzic i uczeń–nauczyciel.

Chcemy, aby uczniowie ufali swoim rówieśnikom, czuli się bezpiecznie i mieli poczucie przynależności i znaczenia. Główny pomysł na budowanie więzi opiera się na wzajemnym poznanie poznawaniu się uczniów.

Kilka sposobów, jak można to zorganizować.

Moja torba

Każdy z uczniów otrzymuje torbę, którą może w ciągu tygodnia wypełnić trzema lub czterema przedmiotami, które reprezentują jego zainteresowania, rodzinę i/lub aktywności. Jeśli przedmiot jest za duży i nie mieści się w torbie, można go opisać lub zrobić zdjęcie. Każdy z przedmiotów powinien być krótko opisany – uczeń powinien wyjaśnić jego związek ze sobą. Następnie uczniowie prezentują zawartość swoich toreb. Jeśli inni uczniowie mają podobne przedmioty, to podnoszą rękę. Dzięki temu widać podobieństwa pomiędzy uczniami. Takim prezentacjom może być poświęcone kilka godzin wychowawczych. Nauczyciel w czasie prezentacji zapisuje pozyskane informacje o uczniach w swoim notatniku, aby mógł je potem wykorzystać w nauczaniu.

Po zakończeniu wszystkich prezentacji nauczyciel proponuje uczniom grę w tajemniczego ucznia „Tajemniczego ucznia”. Podaje kilka informacji o uczniu, ale bez podania jego imienia. Zadaniem uczniów jest odgadnięcie, o którego ucznia chodzi. Odgadnięty tajemniczy uczeń uczeń wstaje, a klasa nagradza go brawami.

Nauczyciel może być również wciągnięty w grę jako jeden z jej uczestników.

Torby można też wykorzystać do zidentyfikowania wspólnych zainteresowań i cech uczniów w klasie. Pokazuje to uczniom, że inni mają podobne zainteresowania lub są w podobnej sytuacji. Ale też można zauważyć cechy, które się nie powtarzają. Jednocześnie można zauważyć i docenić cechy oraz zainteresowania, które są unikatowe.

Trzy cechy

Inny sposób na wzajemne poznanie to zapisanie na karteczkach cech własnych w ustalonych kategoriach informacji o sobie w ustalonych kategoriach, np.: liczba rodzeństwa, rodzaj hobby, marzenie. Kategorie mogą być inne, np.: ulubiona muzyka, ulubiona potrawa, „boję się…”, domowe zwierzątko itp.

Każdy z uczniów trzyma przed sobą wypełnioną kartkę. Wszyscy wstają i szukają osoby, które ma osób, które mają wypisane to samo hasło, i zapisują jej ich imię przy haśle. Konkurs polega na jak najszybszym zapełnieniu swojej kartki imionami. Pokazuje to uczniom, na ile inne osoby mają te same cechy jak wiele cech i zainteresowań mają wspólnych z innymi osobami. Można też tworzyć grupy o tych samych zapisach.

Dwie prawdy, jedno kłamstwo

Wybrany lub wylosowany uczeń opowiada trzy historie o sobie: dwie prawdziwe i jedną fałszywą. Zadaniem pozostałych uczniów jest zgadnięcie, która jest fałszywa.

Zabawa jest przednia, a uczniowie dowiadują się bardzo intersujących interesujących historii o sobie nawzajem.

Historia imienia

Uczniowie, którzy chcą, aby do nich się odzywać wymieniając pseudonim, zdrobnienie lub inna forma swojego imienia zwracać się do nich za pomocą pseudonimu, zdrobnienia lub innej preferowanej przez nich formy imienia, opowiadają, jaka jest historia tego „imienia”. Zwykle wszyscy zaczynają zwracać się do tej osoby tak, jak ona lubi i jest do tego przyzwyczajona. A jednocześnie dowiadują się czegoś z życia tej osoby.

Warto wcześniej zapowiedzieć, że planowana jest zabawa polecająca na poznaniu historii powstania ich własnego imienia i „drugiego imienia” polegająca na poznaniu historii własnego imienia lub jego wybranej formy.

Uczniowie są zazwyczaj dumni ze swoich historii o imionach i wydają się być wobec siebie bardziej życzliwi i tolerancyjni, gdyż lepiej się wzajemnie poznają.

Warto jednak pozostawić uczniom możliwość zdecydowania, ile informacji o historii swojego imienia chcą udostępnić. Taki sposób prowadzenia ćwiczenia jest zgodny z opisem podobnej aktywności przedstawionym przez Debbie Presley-O’Brien w Edutopii, gdzie podkreślono, że uczniowie powinni dzielić się swoją historią w takim zakresie, w jakim czują się z tym komfortowo.

Losowanie miejsc w ławkach

Jedną z najbardziej efektywnych metod prostych metod umożliwiających poznanie się jest losowanie uczniów na tydzień do ławek. Nauczyciel zapowiada, że przyporządkowanie będzie aktualne tylko przez tydzień, a potem nastąpi następne losowanie.

Uczniowie przeważnie na początku nie są chętni na taki sposób rozmieszczania uczniów, ale jeśli nauczyciel wyjaśni powód (wzajemne poznanie się i ćwiczenie współpracy z różnymi osobami), to najczęściej akceptują ten sposób. W ciągu tygodnia uczniowie przyzwyczajają się do siebie nawzajem, a przede wszystkim się dobrze poznają mają okazję lepiej się poznać.

Organizowanie okazji do poznania się uczniów nie jest stratą czasu. Znacznie lepiej przebiega proces nauczania, gdy uczniowie się znają i jest mniej w klasie niechęci pomiędzy uczniami. Budowanie relacji może wspierać tworzenie bezpiecznego i sprzyjającego współpracy środowiska klasowego. Dobre relacje między uczniami mogą ułatwiać wzajemne wspieranie się, współpracę i rozwiązywanie konfliktów.

Warto pamiętać, że opisane ćwiczenia nie powinny zmuszać uczniów do ujawniania informacji, którymi nie chcą się dzielić. Szczególnie w przypadku pytań dotyczących rodziny, lęków, sytuacji domowej czy osobistych doświadczeń nauczyciel powinien pozostawić możliwość pominięcia odpowiedzi.

Inspiracja artykułem Debbie Presley-O’Brien.