Piktogram jako język dziecka.
Pierwsze lata nauki w szkole to czas niezwykle intensywnego rozwoju. Dziecko poznaje litery, uczy się czytać, pisać, liczyć, słuchać poleceń i organizować swoją pracę. Jednocześnie nie wszystkie dzieci rozpoczynające naukę w klasie pierwszej potrafią swobodnie czytać. Warto więc zastanowić się, w jaki sposób przekazywać im ważne informacje tak, aby były dla nich zrozumiałe, dostępne i widoczne przez cały czas trwania zajęć. Jednym z rozwiązań, które z powodzeniem wykorzystywałam w pracy z uczniami szczególnie klasy pierwszej, były piktogramy, czyli proste, uproszczone rysunki przedstawiające określone czynności, umiejętności lub zadania. Przygotowałam około trzydziestu piktogramów, które stały się dla dzieci swoistym językiem obrazkowym. Przygotowałam je, zalaminowałam i wykorzystywałam przede wszystkim do przedstawiania celu zajęć oraz kryteriów sukcesu.

Widzę, więc wiem, dokąd zmierzam.
Dobrze sformułowany cel zajęć powinien być zrozumiały dla dziecka. W klasie pierwszej pojawia się jednak pewna trudność – dzieci nie zawsze potrafią jeszcze samodzielnie przeczytać zapisany na tablicy cel. Dlatego zamiast ograniczać się jedynie do zapisu słownego, przedstawiałam cel i kryteria również za pomocą piktogramów. Na początku zajęć, po przeczytaniu zagadki lub wiersza, wysłuchaniu opowiadania czy obejrzeniu ilustracji, dzieci często samodzielnie odkrywały, czym będziemy zajmować się podczas lekcji. Następnie przychodził czas na określenie celu. Czasami przedstawiałam go uczniom, innym razem ustalaliśmy go wspólnie. Kiedy wiedzieliśmy już, dokąd zmierzamy, na tablicy pojawiały się odpowiednie piktogramy. Każdy z nich został wcześniej omówiony. Dzięki temu dzieci wiedziały, co oznacza dany symbol i czego będą się uczyć podczas zajęć. Cel oraz kryteria sukcesu były widoczne przez cały czas trwania lekcji.
Pozwalało to dzieciom odpowiadać sobie na ważne pytania:
- Co dzisiaj będę robić?
- Czego się nauczę?
- Co już potrafię?
- Na jakim etapie pracy jesteśmy?
- Co jeszcze muszę zrobić?
- Czy osiągnąłem dzisiejszy cel?
W ten sposób uczniowie uczyli się monitorowania własnej pracy.

Piktogramy jako mapa zajęć.
Piktogramy wiszące na tablicy pełniły funkcję swoistej mapy. Pokazywały dzieciom drogę, którą wspólnie przechodziliśmy podczas zajęć. Każde wykonane zadanie przybliżało nas do osiągnięcia celu. Dziecko mogło więc obserwować nie tylko to, co właśnie robimy, ale również to, co jest jeszcze przed nami. Jest to szczególnie ważne dla najmłodszych uczniów. Dziecko, które widzi strukturę zajęć, czuje się pewniej. Wie, czego może się spodziewać i rozumie sens wykonywanych kolejnych zadań. Może też pracować w swoim tempie. Inni jeszcze pracują, ja skończyłem i wiem, co mogę robić dalej. To cenna informacja dla dziecka. Obraz jest również szybszy w odbiorze niż długi komunikat słowny. Jedno spojrzenie na symbol może przypomnieć dziecku, czego dotyczy dane zadanie i jaki jest jego cel.
Piktogramy w zeszycie – dziecko ocenia swoją pracę.
Te same obrazki, które znajdowały się na tablicy, dzieci otrzymywały również w formie wklejek do zeszytu. Po wykonaniu określonego zadania uczeń mógł zaznaczyć kolorem, jak poradził sobie z daną umiejętnością. Przykładem może być piktogram przedstawiający trzy linie oraz strzałki umieszczone w różnych miejscach. Symbol ten oznaczał, że poznawana litera powinna być zapisana w odpowiednich liniach. Dziecko mogło następnie ocenić swoją pracę:
- kolor zielony – świetnie sobie poradziłem,
- kolor żółty – jeszcze muszę poćwiczyć.
- kolor czerwony – zapis tej literki jeszcze sprawia mi dużą trudność.
Taka forma samooceny była dla dzieci prosta, zrozumiała i konkretna. Nie wymagała czytania długich opisów ani formułowania skomplikowanych wypowiedzi. Wystarczyło spojrzeć na znany symbol i zastanowić się nad własną pracą. W ten sposób uczniowie stopniowo uczyli się ważnej umiejętności: zauważania swoich sukcesów oraz obszarów, które wymagają jeszcze ćwiczeń.

Informacja zrozumiała również dla rodzica.
Obok piktogramu zamieszczonego w zeszycie umieszczona była krótka informacja wyjaśniająca, co oznacza dany symbol. Dzięki temu rodzic, zaglądając do zeszytu, mógł szybko dowiedzieć się:
- nad jaką umiejętnością pracowało dziecko,
- co było celem ćwiczenia,
- jak dziecko oceniło swoje wykonanie zadania,
- co opanowało już dobrze,
- nad czym warto jeszcze popracować.
Piktogram stawał się więc również prostym narzędziem komunikacji pomiędzy szkołą
a domem. Rodzic nie otrzymywał jedynie informacji, że dziecko „musi więcej ćwiczyć”. Mógł zobaczyć konkretną umiejętność, której dotyczyła praca. To szczególnie ważne, ponieważ konkretna informacja pozwala lepiej wspierać dziecko również poza szkołą.

Kroki, które prowadzą do rozwiązania.
Piktogramy wykorzystywałam również podczas rozwiązywania zadań tekstowych. W tym przypadku pomocne były symbole stopek, które oznaczały kolejne kroki prowadzące do rozwiązania zadania. Każda stopka informowała dziecko, co powinno zrobić w danym momencie. Dzięki temu rozwiązanie zadania nie było jednym dużym i trudnym poleceniem, ale zostało podzielone na mniejsze, możliwe do wykonania etapy. Taki sposób pracy pomaga dzieciom:
- uporządkować tok myślenia,
- nie pomijać kolejnych etapów,
- lepiej rozumieć polecenie,
- samodzielnie kontrolować swoją pracę,
- zauważać, w którym miejscu pojawiła się trudność.
Stopki mogły więc stać się swoistą wizualną instrukcją myślenia. I wcale nie chodzi o to, by mówić, czy w przypadku piktogramów, pokazywać, jak dziecko ma myśleć. Podpowiada jedynie pewien schemat, który ma pomóc. Mając już jakąś podstawę, dziecko rozwiązując zadania na kolejnych etapach nauki wypracuje swój sposób. A to, że zadanie należy przeczytać ze zrozumieniem, zaznaczyć dane i szukane, zrobić odpowiedni rysunek i dać odpowiedź to mu jedynie pomoże.
Piktogram jako informacja zwrotna.
Obrazki wykorzystywałam również podczas udzielania dzieciom informacji zwrotnej.
Zamiast przekazywać wyłącznie komunikat słowny, można wskazać dziecku konkretny symbol odnoszący się do umiejętności, nad którą pracowało. Dzięki temu informacja zwrotna staje się:
- bardziej konkretna,
- szybka,
- zrozumiała,
- widoczna,
- łatwa do zapamiętania.
Dziecko nie musi zastanawiać się, co dokładnie oznacza komunikat „musisz jeszcze poćwiczyć”. Widzi konkretny piktogram i wie, czego dotyczy informacja.

Stałe kryteria, które dziecko rozpoznaje.
Piktogramy były szczególnie pomocne przy tworzeniu kryteriów stałych, czyli takich, które pojawiają się podczas wielu zajęć. Dotyczyły one między innymi:
- pisania,
- czytania,
- pracy z tekstem,
- rozwiązywania zadań.
Stałe stosowanie tych samych symboli sprawiało, że dzieci szybko je zapamiętywały. Z czasem nie potrzebowały już szczegółowych wyjaśnień. Jeden obrazek wystarczał, aby przypomnieć sobie określoną zasadę lub umiejętność. Piktogram stawał się więc wizualnym przypomnieniem, które wspierało samodzielność ucznia. Dzięki piktogramom również rodzic mógł szybko i łatwo pokazać dziecku, co on myśli o zrobionym przez nie zadaniu. Włączany był również rodzic w proces uczenia się swojego dziecka.
Korzyści dla dziecka.
Wykorzystanie piktogramów w edukacji wczesnoszkolnej przynosi dzieciom wiele korzyści. Przede wszystkim obraz jest dostępny również dla ucznia, który jeszcze nie czyta lub dopiero rozwija tę umiejętność. Piktogram:
- ułatwia zrozumienie celu zajęć,
- pokazuje dziecku, czego będzie się uczyć,
- pomaga śledzić przebieg zajęć,
- wspiera koncentrację,
- porządkuje pracę,
- przypomina o kolejnych krokach,
- ułatwia samoocenę,
- wzmacnia poczucie sprawczości,
- pozwala dziecku zauważać własne postępy,
- zmniejsza lęk związany z niezrozumieniem polecenia,
- rozwija samodzielność i odpowiedzialność za własne uczenie się.
Dla wielu dzieci szczególnie ważne jest to, że informacja nie znika wraz z wypowiedzianymi słowami nauczyciela. Pozostaje widoczna na tablicy lub w zeszycie i można do niej wrócić
w dowolnym momencie.

Korzyści dla rodzica.
Piktogramy mogą być również cennym narzędziem wspierającym współpracę z rodzicami. Dzięki nim rodzic może łatwiej zorientować się:
- czego dziecko uczyło się danego dnia,
- jakie umiejętności ćwiczyło,
- jak dziecko oceniło swoją pracę,
- co opanowało już dobrze,
- co wymaga dalszego ćwiczenia.
Jest to forma jasnej i konkretnej informacji, która może stać się początkiem rozmowy
z dzieckiem o jego nauce.
Zamiast pytać jedynie: „Jak było w szkole?”, rodzic może powiedzieć: „Widzę ten obrazek. Opowiedz mi, czego dzisiaj się uczyliście.”
W ten sposób zeszyt staje się nie tylko miejscem wykonywania ćwiczeń, ale również narzędziem komunikacji pomiędzy dzieckiem, rodzicem i nauczycielem.
Korzyści dla nauczyciela
Również nauczyciel może odnieść wiele korzyści ze stosowania komunikacji wizualnej. Piktogramy:
- ułatwiają organizację zajęć,
- pomagają jasno przedstawić cel i kryteria sukcesu,
- ograniczają konieczność wielokrotnego powtarzania tych samych komunikatów,
- pozwalają szybko przypominać dzieciom zasady pracy,
- wspierają indywidualizację procesu nauczania,
- ułatwiają przekazywanie informacji zwrotnej,
- pomagają obserwować, jak uczniowie monitorują własne postępy.
Są również materiałem, który można wykorzystywać wielokrotnie podczas różnych zajęć.
Z czasem powstaje wspólny dla całej klasy język symboli, który ułatwia codzienną komunikację.
Dlaczego nie stworzyć piktogramów razem z dziećmi?
Piktogramy nie muszą być gotowymi materiałami przygotowanymi wyłącznie przez nauczyciela. Ciekawym rozwiązaniem może być również ich wspólne tworzenie z dziećmi.
Można zastanowić się wspólnie:
- Jak narysować „uważne czytanie”?
- Jaki obrazek będzie oznaczał „sprawdzam swoją pracę”?
- Jak pokazać „piszę starannie”?
- Jaki symbol przypomni nam, że rozwiązujemy zadanie krok po kroku?
Dzieci mogą zaproponować własne pomysły, rysować symbole, wybierać najbardziej zrozumiałe wersje, a następnie wspólnie ustalić ich znaczenie. Takie działanie daje uczniom poczucie współtworzenia klasowych narzędzi. Co więcej, symbole stworzone przez dzieci mogą być dla nich jeszcze bardziej zrozumiałe, ponieważ powstały w oparciu o ich własny sposób myślenia i postrzegania świata. Myślę, że to całkiem dobry pomysł i sposób na przygotowanie dzieci do tworzenia notatek wizualnych 😊
Obraz jako wsparcie w uczeniu się.
Piktogram nie zastępuje słowa. Może jednak skutecznie je uzupełniać, wzmacniać i utrwalać.
W klasie pierwszej prosty obrazek może powiedzieć dziecku:
„To jest nasz cel.”
„To już potrafisz.”
„Teraz wykonujemy kolejny krok.”
„Sprawdź swoją pracę.”
„Jesteśmy coraz bliżej celu.”
A właśnie świadomość tego, dokąd zmierzamy, gdzie jesteśmy i co jeszcze mamy do zrobienia, jest jednym z pierwszych kroków do rozwijania u dziecka umiejętności samodzielnego uczenia się. Piktogramy mogą więc stać się czymś więcej niż tylko obrazkami na tablicy. Mogą być widocznym językiem uczenia się – językiem, który pomaga dziecku rozumieć, planować, działać, monitorować własną pracę i dostrzegać swoje postępy. Wykorzystanie komunikacji wizualnej w edukacji wczesnoszkolnej pomaga dzieciom lepiej rozumieć proces uczenia się. Pozwala im widzieć cel, śledzić własną drogę i zauważać swoje postępy.
Bo czasami jeden prosty obrazek może powiedzieć dziecku więcej niż wiele słów. Mi się ten sposób sprawdził. Polecam 😊
Jolanta Łosowska
Edukacja wczesnoszkolna
0 Comments